Yosh er-xotin kechqurun janjallashdi. Er g‘azab ustida onasiga qo‘ng‘iroq qildi, xotin esa opasiga yozdi. Ertalab ikkovining jahli bosildi, gaplashib olishdi. Lekin endi ularning muammosini yana to‘rt kishi bilardi — va hech biri kechagi ranjishni ular kabi tez unutmasdi.
O‘zbek oilasida qarindoshlar begona kuzatuvchi emas. Ular uy olishda pul qo‘shadi, chaqaloqqa qarashadi, kasallikda yonimizda turadi, og‘ir kunimizda suyanch bo‘ladi. Shu sabab “er-xotinning ishiga hech kim aralashmasin” degan keskin qoida hayotning o‘ziga sig‘maydi. Ammo yaqinlik va yordam oilaning o‘rniga qaror chiqarish huquqini bermaydi.
Chegara shunda boshlanadi: qarindosh maslahat berishi va yordam taklif qilishi mumkin, lekin zo‘ravonlik yoki real xavf bo‘lmagan odatiy masalalarda yakuniy qaror er-xotinning o‘zida qolishi kerak. Bu ota-onani mensimaslik emas. Yangi oilaning mas’uliyatini o‘z egalariga qaytarishdir.
Yordam qachon aralashuvga aylanadi?
Farqni niyatdan emas, usuldan bilish osonroq. Qarindoshning niyati chin dildan yaxshi bo‘lishi mumkin. Lekin yaxshi niyat ham bosim, kamsitish yoki nazorat shaklida ifodalansa, oilaga zarar yetkazadi.
Yordam taklif qilinadi; aralashuv yuklanadi. Yordamni rad etish mumkin; aralashuv rad javobini hurmatsizlik deb qabul qiladi. Yordam er-xotinning qaror chiqarish qobiliyatini kuchaytiradi; aralashuv ularga “siz hali hayotni bilmaysiz” degan xabarni beradi.
Masalan, ota-ona yosh oilani vaqtincha uyiga joylashtirdi. Bu katta ko‘mak. Ammo shu yordam evaziga kelinning ishlashi, erning maoshi, bolaning ovqati va juftlikning qayerga borishigacha nazorat qilinsa, yordam bilan hokimiyat aralashib ketadi. Uy bergan odamning uy tartibini belgilash haqqi bor, albatta. Lekin boshqa voyaga yetgan odamlarning nikohi va shaxsiy hayotini boshqarish boshqa masala.
Ba’zan aralashuv ochiq buyruq ko‘rinishida emas, xafa bo‘lish orqali ishlaydi: “Mayli, o‘zinglar bilasizlar”, “Bizning fikrimiz endi kerak emas”, “Uylangandan keyin butunlay o‘zgarding”. Bunday gaplar qarorni muhokama qilmaydi; odamni aybdorlik orqali eski tartibga qaytarishga urinadi.
Nega chegarani qo‘yish shunchalik qiyin?
Chunki masala faqat “ha” yoki “yo‘q”da emas. Uning ortida minnatdorlik, burch va tegishlilik hissi turadi. Ota-ona yillar davomida farzandini katta qilgan. Keyin uy-joy yoki pul bilan yordam bergan bo‘lishi mumkin. Farzand “bu qarorni o‘zimiz qabul qilamiz” desa, ichida go‘yo ulardan yuz o‘girayotgandek aybdorlik paydo bo‘ladi.
Yangi oila esa bir kunda mustaqil bo‘lib qolmaydi. To‘y o‘tdi degani iqtisodiy, maishiy va hissiy bog‘liqlik darhol uzildi degani emas. Ayniqsa bir hovlida yashash, daromadning yetishmasligi yoki bolaga qarashda kattalarga tayanish chegarani murakkablashtiradi. Moddiy mustaqillik qanchalik kam bo‘lsa, “qarorni o‘zimiz qilamiz” degan gapni amalga oshirish ham shunchalik qiyin bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun chegara faqat chiroyli jumla emas. Ba’zan uning narxi ham bor: alohida yashash uchun ko‘proq ishlash, bepul yordamdan voz kechish, bolaning parvarishini qayta tashkil etish yoki ota-onaning vaqtinchalik noroziligiga bardosh berish. Oila o‘z vakolatini oshirmoqchi bo‘lsa, mas’uliyatini ham ko‘tarishi kerak.
Nikohdan keyin “biz” kim bo‘ladi?
Inson turmush qurgach ota-onasining farzandi bo‘lib qoladi. Ammo endi er yoki xotin sifatida yangi mas’uliyatga ham ega. Sog‘lom holatda bu ikki rol dushman emas. Muammo ular o‘rtasida tanlov qilishga majbur bo‘lgandek yashalganda paydo bo‘ladi.
Har bir kelishmovchilikda er o‘z onasini, xotin esa o‘z oilasini hakamlikka chaqirsa, ikki kishilik suhbat tezda ikki urug‘ o‘rtasidagi bahsga aylanadi. “Kim haq?” degan savol “biz bu muammoni qanday hal qilamiz?” degan savolni bosib ketadi.
Buning yana bir nozik tomoni bor: er-xotin yarashadi, qarindosh esa eshitgan og‘ir gaplarini unutmasligi mumkin. Chunki u mojaroni faqat bir tomonning jahldagi hikoyasi orqali bilgan. Keyingi uchrashuvlarda tashqaridan muloyim tursa ham, ichida kelin yoki kuyov haqidagi hukmi allaqachon shakllangan bo‘ladi.
Oilaviy uchburchak qanday paydo bo‘ladi?
Oilaviy tizimlar nazariyasida ikki odam o‘rtasidagi taranglikka uchinchi kishining tortilishi triangulyatsiya deb ataladi. U qisqa muddatda yengillik berishi mumkin: ranjigan tomon uni tushunadigan ittifoqchi topadi. Lekin asosiy muammo juftlik ichida hal bo‘lmay qoladi.
Uchinchi tomon har doim qaynona yoki qaynota bo‘lmaydi. Opa, aka, yaqin dugona, hatto bola ham shu vazifaga tortilishi mumkin. “Otangga ayt, men bilan bunday gaplashmasin”, “Onangning qandayligini o‘zing ko‘ryapsan”, “Kim haq ekanini buving aytsin” kabi gaplarda bola ota-onasining nizosiga hakam, xabarchi yoki ittifoqchi qilib qo‘yiladi.
416 ta ikki ota-onali oilani bir necha yil kuzatgan tadqiqotda o‘smirning ota-ona mojarosiga tortilishi keyinchalik ichki ruhiy qiyinchiliklarning oshishi bilan bog‘langan. Bu natija har bir oilada bir xil sabab-oqibatni isbotlamaydi, ammo bolani kattalarning nizosida o‘rtaga qo‘yish zararsiz emasligini ko‘rsatadi. Bola er-xotinning munosabatini saqlash uchun javobgar emas.
Aralashuvning ko‘p uchraydigan besh ko‘rinishi
Shaxsiy ma’lumotni ruxsatsiz tarqatish
Turmush o‘rtog‘ining daromadi, qarzi, sog‘lig‘i, yozishmalari yoki yaqin munosabatiga oid ma’lumotni qarindoshlar davrasida aytish maslahat so‘rashdan ko‘ra kengroq oqibat tug‘diradi. Zarur yordam uchun ishonchli bir kishiga murojaat qilish boshqa; oilaviy sirni muhokama mavzusiga aylantirish boshqa.
Maslahatni buyruqqa aylantirish
“Mening tajribamda bunday yo‘l foyda bergan” — maslahat. “Men aytganimni qilmasanglar, keyin mendan yordam kutmanglar” — bosim. Maslahatning qadrini uni rad etish imkoniyati ham belgilaydi.
Yordamni itoat shartiga bog‘lash
“Uy olib berdik, demak hamma ish biz aytgandek bo‘ladi” deyilsa, sovg‘a yoki ko‘mak yashirin shartnomaga aylanadi. Moliyaviy yordamning qarzmi, sovg‘ami, qachon qaytarilishi va qaror vakolatiga ta’sir qilmasligi oldindan ochiq aytilsa, keyingi minnat kamayadi.
Turmush o‘rtog‘ini qarindoshlar oldida yolg‘iz qoldirish
Onasi xotinini kamsitayotganida erning jim turishi “mojarodan qochish” bo‘lib ko‘rinishi mumkin, lekin xotin buni himoyasiz qoldirilish deb his qiladi. Xuddi shuningdek, xotinning qarindoshlari erni masxara qilsa, “ular shunaqa hazillashadi” deyish muammoni yo‘q qilmaydi. Odatda har kim o‘z qarindoshi bilan o‘zi gaplashsa, turmush o‘rtog‘i “begona odam oilani buzmoqda” degan ayblov markazida qolmaydi.
Farzand tarbiyasida ota-onaning vakolatini buzish
Buvi va bobo nevarasiga mehr berishi — katta boylik. Ammo bolaning oldida “onangni eshitma”, “otang hech narsani bilmaydi” deyilsa, faqat bitta qoida buzilmaydi; bolaning ota-onasiga bo‘lgan ishonchi ham yemiriladi. Kattalar o‘zaro kelishmovchilikni bola yo‘qligida muhokama qilishi kerak.
Ota-onani hurmat qilish va mustaqil qaror birga yashay oladimi?
Ha. Hurmat hamma talabni bajarish degani emas. Ota-onaning tajribasini tinglash, minnatdorlik bildirish va imkon doirasida xizmatini qilish bilan nikohga oid qarorni er-xotin bo‘lib qabul qilish bir-biriga zid emas.
Ohang, albatta, muhim. “Bizning ishimizga aralashmang” degan gap ota-onani eshik tashqarisiga surilgandek his qildirishi mumkin. Shu fikrni boshqacha aytish mumkin:
“Xavotiringizni tushundik. Maslahatingizni ham eshitdik. Bu qarorni ikkovimiz muhokama qilib, o‘zimiz qabul qilamiz.”
“Yordamingiz biz uchun qadrli. Lekin bu mavzuni qarindoshlar davrasida muhokama qilmasligingizni so‘raymiz.”
“Bolaga oid bu qoidani biz belgiladik. Sizning uyingizda ham shu tartibga amal qilinishini istaymiz.”
Muloyim ohang natijani kafolatlamaydi. Ba’zi odam har qanday chegarani rad etish deb qabul qiladi. Shunda chegaraning sifati ularning darhol xursand bo‘lishi bilan emas, siz uni hurmatli va izchil tarzda saqlay olishingiz bilan o‘lchanadi.
Er-xotin avval o‘zaro nimani kelishib olishi kerak?
Qarindoshlar bilan gaplashishdan oldin juftlikning o‘zi bir jamoa bo‘lishi muhim. Biri chegara qo‘yib, ikkinchisi yashirincha uni bekor qilsa, qarindosh ham qaysi qoida haqiqiyligini bilmaydi.
- Qaysi ma’lumotlar faqat ikkimizning oramizda qoladi?
- Janjaldan keyin kim bilan va qancha tafsilotda gaplashish mumkin?
- Moliyaviy yordam olsak, uning shartlari qanday bo‘ladi?
- Farzand tarbiyasida bobo-buvining vakolati qayergacha?
- Kutilmagan tashrif va uy kaliti masalasida qanday qoida bor?
- Qarindosh turmush o‘rtog‘imizni kamsitsa, qanday javob beramiz?
Bu savollarning “hamma oilaga mos” javobi yo‘q. Bir oilaga haftada uch marta ota-onanikiga borish qulay, boshqasiga oyda bir marta. Muhimi, tartib bosim bilan emas, ikki tomonning imkoniyati va roziligi bilan shakllansin.
Ikki hayotiy vaziyat
Birinchi vaziyat. Nodira va Kamol ishda bo‘lganida farzandiga buvisi qaraydi. Buvi bolaning ovqati bo‘yicha o‘z tajribasiga ishonadi va ota-onaning shirinlikni cheklash qoidasini ortiqcha deb hisoblaydi. Nodira “bolamga umuman qaramang” desa, mavjud yordamni ham yo‘qotishi mumkin. Jim tursa, ota-onalik vakolati zaiflashadi. Ular avval o‘zaro kelishib, keyin buviga sababini tushuntiradi: “Sizning yordamingizsiz qiynalamiz. Shu bilan birga, shifokor tavsiyasi va bizning qarorimiz bo‘yicha shirinlik faqat tushlikdan keyin beriladi”. Agar bu qoida muntazam buzilsa, parvarishning boshqa shaklini topish mas’uliyatini ham o‘zlari ko‘taradi.
Ikkinchi vaziyat. Sardor xotini bilan har janjaldan keyin opasiga yozishmalarining suratini yuboradi. Opasi tabiiy ravishda ukasini himoya qiladi. Bir necha oy o‘tib, er-xotin yarashgan bo‘lsa ham, opa keliniga sovuq muomala qiladi. Sardor muammoni “opam xotinimni yoqtirmaydi” deb ko‘rishi mumkin. Aslida u o‘z nikohining eng og‘ir daqiqalarini bir tomonlama ravishda opasiga muntazam topshirgan. Chegara qo‘yish opani yomon ko‘rish emas; janjalni avval turmush o‘rtog‘i bilan hal qilish va maslahat kerak bo‘lsa, tafsilotni cheklab, neytral odamni tanlashdir.
Qachon qarindoshning aralashuvi zarur?
“Er-xotinning ishi” degan ibora zo‘ravonlikni yashirish uchun ishlatilmasligi kerak. Jismoniy tajovuz, jinsiy majburlash, doimiy tahdid, kamsitish, iqtisodiy nazorat, bolaga zarar yoki o‘z joniga qasd xavfi bo‘lsa, chetda turish betaraflik emas. WHO yaqin sherik zo‘ravonligiga jismoniy va jinsiy tajovuz bilan birga psixologik zarar hamda nazorat qiluvchi xatti-harakatlarni ham kiritadi.
Bunday paytda qarindoshning vazifasi “sabr qil” deb ortga qaytarish emas, xavfsiz joy, tibbiy, huquqiy yoki mutaxassis yordamini topishga ko‘maklashishdir. Oddiy kelishmovchilik bilan zo‘ravonlikni bir xil “oilaviy nizo” deb ko‘rish xavfli.
Zo‘ravonlik bo‘lmagan, ammo takroran yechilmayotgan nizoda esa neytral oilaviy psixolog yoki maslahatchi qarindoshdan ko‘ra foydaliroq bo‘lishi mumkin. Qarindoshning sevgisi bor, lekin betarafligi har doim ham bo‘lavermaydi. Ushbu maqola umumiy ma’rifiy mazmunda bo‘lib, huquqiy yoki psixologik individual maslahat o‘rnini bosmaydi.
Chegarani amalda saqlash uchun olti qadam
- Avval juftingiz bilan kelishing. Boshqalarga aytiladigan qoida ikki kishining umumiy qarori bo‘lsin.
- Har kim o‘z qarindoshi bilan gaplashsin. Bu turmush o‘rtog‘ini nishonga aylantirmaydi.
- Shaxsni emas, xatti-harakatni ayting. “Siz doim aralashasiz” o‘rniga “Janjalimizni boshqalarga aytmasligingizni so‘raymiz” deng.
- Yordamning shartini oldindan aniqlang. Pul, uy yoki bola parvarishiga oid kutishlar yashirin qolmasin.
- Chegaraga mos amal qiling. Kutilmagan tashrifni qabul qilmaslik haqida kelishilgan bo‘lsa, har safar qoida buzilganda eshikni ochib yubormang.
- Qarindoshlikni faqat muammo atrofida qurmang. Birga yaxshi vaqt o‘tkazish, hol so‘rash va minnatdorlik bildirish chegarani sovuq devorga aylanishidan saqlaydi.
Xulosa
Qarindoshlar oilaning dushmani emas. Ko‘pincha ular uning eng katta tayanchi. Lekin tayanch boshqaruvga aylansa, yangi oila o‘z qarorining oqibatini ko‘tarishni o‘rganmaydi. Har bir muammoga ota-ona hakam, har bir xarajatga qarindosh nazoratchi bo‘lsa, er-xotin voyaga yetgan juftlik emas, ikki tomonga hisob beradigan ijrochiga aylanadi.
Sog‘lom chegara “siz bizga kerak emassiz” demaydi. U shunday deydi: “Siz biz uchun qadrlisiz. Maslahatingizni eshitamiz, yordamingizga minnatdormiz. Ammo bu hayotning yakuniy qarori va mas’uliyati bizniki”. Yaqinlik aynan shu farq tan olinganda uzoqroq yashaydi.
Mavzuga yaqin tahlillar: Ajrim har doim yechimmi?, Oilani hamma narsadan ustun qo‘yish: qadriyatmi yoki bahona? va “Yo‘q” deyish va shaxsiy chegaralar.
Foydalanilgan manbalar:
- “Middle-Aged Children’s Support for Parents-In-Law and Marital Satisfaction”
- Buehler C., Welsh D. P. — “A Process Model of Adolescents’ Triangulation into Parents’ Marital Conflict”
- “The Differential Impact of Parental Warmth on Externalizing Problems among Triangulated Adolescents”
- “Same Family, Divergent Realities: How Triangulation Preserves Parents’ Illusory Harmony”
- World Health Organization — Violence against women
.png)
.png)