Mehmondorchilikda bir bola divanda qimirlamay o‘tiradi. Kattalar gapiga aralashmaydi, taklif qilingan ovqatni indamay yeydi, onasi bir qarash qilishi bilan o‘rnidan turadi. “Qarang, qanday tarbiyali bola”, deyishadi. Shu payt boshqa bola “nega?” deb so‘raydi, yoqtirmagan ovqatini aytadi yoki uzoq o‘tirishdan zerikkanini bildiradi. Unga esa tezda “gap qaytarma” degan baho beriladi.
Birinchi bola haqiqatan ham odobli bo‘lishi mumkin. Ikkinchisi ham tarbiyasiz bo‘lishi shart emas. Tashqaridan ko‘ringan itoat bolaning ichida nima kechayotganini aytib bermaydi: u qoidani tushungani uchun bajaryaptimi, kattani hurmat qilgani uchunmi yoki tanbeh va sharmanda bo‘lishdan qo‘rqyaptimi?
Tarbiyaning maqsadi ota-onaga imkon qadar qulay bola yetishtirish emas. Maqsad — xavfsizlik qoidasiga amal qiladigan, boshqalarning haqqini hurmat qiladigan va shu bilan birga vaziyatni tushunib, mustaqil hamda mas’uliyatli qaror qila oladigan insonni voyaga yetkazish. Itoat ba’zi payt zarur. Ammo u tarbiyaning yagona mezoniga aylansa, bugungi qulaylik ertangi hayotiy ko‘nikmalar hisobidan kelishi mumkin.
Itoatning foydali tomoni bor
Yo‘lga yugurayotgan bolaga “to‘xta” deyilganda uzoq izohga vaqt yo‘q. Bola darhol to‘xtashi kerak. Yong‘in, elektr toki, dori-darmon, baland joy yoki zo‘ravonlik xavfi bo‘lgan vaziyatda kattalarning qisqa va aniq ko‘rsatmasi hayotni asraydi.
Kundalik tartib ham keraksiz emas. Bola uxlash vaqti, uy vazifasi, navbat, oiladagi yumushlar va boshqalarning shaxsiy hududi borligini o‘rganadi. Hech qanday chegara qo‘ymaydigan tarbiya bolaga erkinlik emas, chalkashlik beradi. Bola kattalarning tajribasi va himoyasiga muhtoj.
Demak, muammo bolaning kattalar gapiga quloq solishida emas. Muammo barcha vaziyatni favqulodda holatdek boshqarish, har bir savolni qarshilik, har bir norozilikni hurmatsizlik deb qabul qilishda. “Nega?” degan savolga faqat “chunki men aytdim” deb javob berilaversa, bola qoida ortidagi ma’noni emas, kuch kimda ekanini o‘rganadi.
“Yaxshi bola” deganda nimani nazarda tutamiz?
Ko‘pincha kattalar bolaning xulqini uning xarakteri bilan aralashtiradi. “Sen tartibsizsan”, “sen qaysarsan”, “sendan odam chiqmaydi” degan gaplar muayyan xatti-harakatni emas, bolaning o‘zini hukm qiladi. Bola esa “hozir noto‘g‘ri ish qildim” degan xulosadan ko‘ra, “men yomonman” degan xulosaga yaqinlashadi.
Odobli bola — boshqalarni kamsitmaydigan, o‘ziga tegishli vazifani bajaradigan va kelishilgan qoidani hisobga oladigan bola. Bu sifatlarning hech biri uning fikrsiz bo‘lishini talab qilmaydi. Bola hurmat bilan norozilik bildirishi, sabab so‘rashi va xatoni ko‘rsatishi mumkin.
Aksincha, tashqaridan juda tinch bola har doim ham ichki o‘zini boshqarishga ega emas. Ba’zan u shunchaki kattalarning kayfiyatini oldindan sezishga va xavfdan qochishga usta bo‘ladi. Uyda ovoz ko‘tarilishini kutib yashagan bola mehmon oldida “ideal” ko‘rinishi mumkin. Bu holatni faqat xulqqa qarab aniqlab bo‘lmaydi, shuning uchun ota-ona bolaning nima sababdan bo‘ysunayotganiga ham qiziqishi kerak.
Savolsiz itoat nimani o‘rgatadi?
“To‘g‘rimi?” emas, “ko‘rishyaptimi?”
Har bir ish buyruq, tekshiruv va jazo bilan boshqarilsa, bolaning asosiy mezoni tashqi nazorat bo‘lib qoladi. U xona yig‘ishtirishning oiladagi umumiy mas’uliyat ekanini emas, onasi hozir jahli chiqishi mumkinligini hisobga oladi. Nazorat yo‘qolganda qoida ham kuchini yo‘qotadi.
Ichki intizom boshqa yo‘l bilan rivojlanadi: bola qoida sababini biladi, yoshiga mos vazifani bajaradi, tanlovining oqibatini ko‘radi va xatosini tuzatishda qatnashadi. Bu yo‘l ota-onadan ko‘proq vaqt talab qiladi, chunki bir qarash yoki baqiriqdan ko‘ra tushuntirish va izchillik qiyinroq.
Xato — o‘rganish emas, sharmandalik bo‘lib qoladi
Faqat to‘g‘ri javob uchun maqtalib, xato uchun kamsitilgan bola yangi ishga kirishishdan oldin ruxsat kutishi mumkin. “Noto‘g‘ri qilib qo‘ysam-chi?” degan xavotir tashabbusni sekinlashtiradi. Holbuki mustaqillik xatosiz qaror qilishdan emas, yoshga mos xato qilib, zararini tuzatishdan rivojlanadi.
Masalan, o‘n yoshli bola cho‘ntak pulining ko‘p qismini bir kunda sarflab qo‘ydi. Darhol yana pul berish ham, uni “pulning qadrini bilmaysan” deb sharmanda qilish ham shart emas. Keyingi xarajatgacha kutishi, nimaga sarflaganini ko‘rib chiqishi va kelasi hafta uchun reja tuzishi tabiiy oqibat bo‘lishi mumkin.
Norozilik yashirin yo‘lga o‘tadi
Ochiq gapirish jazolansa, bola fikridan voz kechishi shart emas — uni yashirishni o‘rganishi mumkin. UNICEFning Yevropa va Markaziy Osiyodagi o‘smirlar tarbiyasiga oid tadqiqotida ayrim o‘smirlar ota-onaning jazosi yoki ma’qullamasligidan qo‘rqib, faoliyatini yashirgani tasvirlangan. Qattiq nazorat har doim ota-onani ko‘proq xabardor qilmaydi; ba’zan eng muhim ma’lumot aynan ulardan yashiriladi.
Bu har bir sirning sababi qattiqqo‘llik degani emas. O‘smirlikning o‘zida ham shaxsiylikka ehtiyoj kuchayadi. Lekin farzand “xato qilsam ham uyda ayta olaman” deb his qilishi xavfsizlik uchun muhim.
Bola “yo‘q” deyishni ham bilishi kerak
“Katta odamning gapini qaytarmaysan” degan qoida o‘zbek tarbiyasida hurmat ma’nosida ishlatiladi. Ammo bola hayotida har bir katta odam ishonchli emas. Ba’zan nomaqbul teginish, yolg‘iz joyga chaqirish, sir saqlash talabi yoki xavfli topshiriq aynan tanish kattadan kelishi mumkin.
Shu sabab bola quyidagi farqni bilishi kerak: hurmat bilan muomala qilish zarur, lekin tanasi va xavfsizligi haqida “yo‘q” deyish huquqi bor. “Bu menga yoqmayapti”, “men bormayman”, “onamga aytaman” kabi jumlalar tarbiyasizlik emas. Ota-ona bolani qarindoshni quchoqlashga yoki o‘pishga majburlasa, “tanamga oid noqulaylikni kattalar xohishi uchun bosishim kerak” degan chalkash xabar berishi mumkin.
Bu yerda ham mutlaq erkinlik haqida gap ketmaydi. Bola “xohlamayman” deb tish yuvish, maktabga borish yoki zarur davolanishdan butunlay voz kecholmaydi. Katta xavfsizlik va sog‘liq uchun qaror chiqaradi, lekin imkon qadar jarayonni tushuntiradi, bolani tinglaydi va tanlov mumkin bo‘lgan qismini unga beradi.
Mustaqillik erkalik degani emas
Avtonomiyani qo‘llab-quvvatlash “bola nimani istasa, shuni qilsin” degani emas. Bu ikki chekka yo‘lning o‘rtasi bor: qat’iy nazorat va chegarasizlik orasida tushunarli qoida, hissiy yaqinlik va yoshga mos tanlov mavjud.
Amerika Pediatriya Akademiyasining ota-onalar uchun tavsiyalarida sog‘lom intizom yomon xulqni jazolashdan ko‘ra yaxshi xulqni o‘rgatishga qaratilishi aytiladi. Ular aniq va izchil chegara, yoshga mos tushuntirish, bolaning gapini eshitish, maqbul variantlar orasida tanlov berish hamda xatti-harakat oqibatini xotirjam qo‘llashni tavsiya qiladi.
Akademik sohadagi tadqiqotlarda ham avtonomiyani qo‘llab-quvvatlovchi ota-ona ishtiroki ichki motivatsiya, o‘zini qobiliyatli his qilish va ta’limga jalb etilish kabi ko‘rsatkichlar bilan ijobiy bog‘lanadi. Bunday natijalar madaniyat, yosh va tadqiqot usuliga qarab farq qiladi; ular “tanlov bergan har bir bolaning natijasi albatta yuqori bo‘ladi” degan kafolat emas. Lekin nazoratning o‘zi ichki mas’uliyatni avtomatik yaratmasligini ko‘rsatadi.
Ikki xil “tartibli bola”
Birinchi vaziyat. Diyor xonasini yig‘ishtiradi, chunki otasi kelguncha tartib bo‘lmasa baqiriq eshitishini biladi. U o‘yinchoqlarni shkaf ichiga tiqadi. Otasi ko‘rmasa, vazifani bajarmaydi. Tashqi natija bor — xona bir muddat ozoda. Ammo Diyor tartibni emas, tekshiruvdan o‘tishni o‘rganyapti.
Ikkinchi vaziyat. Madina ham xonasini yig‘ishtiradi. Oilada har kimning umumiy uy uchun vazifasi borligi kelishilgan. Onasi undan “hozir qilasanmi yoki kechki ovqatdan oldinmi?” deb so‘raydi. Madina ba’zan norozi bo‘ladi, eslatish ham kerak bo‘ladi. Lekin vaqt tanlovi o‘zida, bajarilmasa o‘yin boshlashdan oldin ishini tugatadi. Bu erkinlik va oqibatning birga ishlashidir.
Har ikkala bola ham suratda “itoatkor” ko‘rinishi mumkin. Farq ichki jarayonda: biri kuchdan qochadi, ikkinchisi qoidani asta-sekin o‘z mas’uliyatiga aylantiradi.
“Nega?” savoliga qanday qarash kerak?
Bola “nega?” deganda har doim ilmiy izoh kutmaydi. Ba’zan vaqt yutmoqchi, ba’zan qarorni o‘zgartirmoqchi, ba’zan esa rostdan ham tushunmayapti. Ota-ona har safar uzoq munozaraga kirishishi shart emas. Qisqa sabab yetadi: “Yo‘l nam, yugursang yiqilishing mumkin”, “Uyqu vaqti, ertaga maktab bor”, “Bu ukangning narsasi, ruxsatsiz olmaymiz”.
Sababni tushuntirish qarorni bolaga topshirish emas. “Seni eshitdim, lekin bugungi qaror shu” deyish mumkin. Bola xafa bo‘lishi ham mumkin. Sog‘lom tarbiya bolaning har bir noqulay hissini yo‘qotmaydi; unga noqulaylikni zarar yetkazmasdan boshdan kechirishga yordam beradi.
Yoshga qarab mustaqillik qanday kengayadi?
Kichik bolaga ikki maqbul variant yetadi: qizil ko‘ylakmi yoki ko‘kmi, avval tish yuvamizmi yoki kitobni joyiga qo‘yamizmi? Tanlov kam va aniq bo‘ladi.
Maktab yoshidagi bolaga vazifa va oqibatni bog‘lash mumkin: dars va uy yumushi bajarilgach, bo‘sh vaqtini qanday o‘tkazishini tanlaydi. Oilaviy qoidani tuzishda uning fikri ham eshitiladi.
O‘smirga erkinlik xavfsizlik va mas’uliyat bilan birga kengayadi. Qayerga borayotgani, kim bilan ekanini aytishi — nazoratning o‘zi emas, xavfsizlik kelishuvi. Vaqtida qaytsa va kelishuvga amal qilsa, vakolati ortadi. UNICEF o‘smir ulg‘aygani sari ota-onaning roli rivojlanish bosqichiga mos ravishda o‘zgarishi kerakligini ta’kidlaydi: aloqa saqlanadi, lekin qaror ko‘nikmasi ham asta-sekin bolaga o‘tadi.
Ota-onalar ko‘p adashtiradigan tushunchalar
Norozilik va hurmatsizlik
“Men bunga rozi emasman” — norozilik. Haqorat qilish, baqirish yoki narsani urish — hurmatsizlik va zararli xatti-harakat. Bolaga fikrini aytish mumkinligini, lekin qanday aytishiga javobgar ekanini o‘rgatish kerak. Fikrni butunlay taqiqlash bilan ohangga chegara qo‘yish bir narsa emas.
Intizom va jazolash
Intizomning maqsadi bola keyingi safar nima qilishni bilishi. Jazoning markazida esa ko‘pincha xatoga javoban azob berish turadi. Tabiiy yoki mantiqiy oqibat ko‘nikmaga yaqinroq: devorga chizgan bola tozalashda qatnashadi; o‘yinchoqni otgan bola u bilan bir muddat o‘ynamaydi. Oqibat kamsitish, qo‘rqitish yoki zarur ehtiyojdan mahrum qilish bo‘lmasligi kerak.
Erkinlik va nazoratsizlik
Bola qarorining oqibatini hali to‘liq baholay olmasa, kattalarning chegarasi zarur. Uch yoshli bola ko‘chadan yolg‘iz o‘tishni tanlamaydi. O‘n olti yoshli o‘smir esa kiyimi, qiziqishi va do‘stlari haqida uch yoshli boladek boshqarilmasligi kerak. Bir xil nazoratni yillar davomida saqlash rivojlanishni hisobga olmaslikdir.
Bugundan boshlash mumkin bo‘lgan yetti qadam
- Oiladagi eng muhim uch-besh qoidani ajrating. Har bir mayda ishni bir xil darajadagi taqiq bilan boshqarmang.
- Qoidaning sababini yoshiga mos bir-ikki jumlada ayting.
- Tanlov mumkin bo‘lgan joyni toping. Vazifa bajariladimi emas, qachon yoki qanday bajarilishi tanlanishi mumkin.
- Bolaning gapini oxirigacha eshiting. Eshitish — rozi bo‘lish majburiyati emas.
- Shaxsini emas, xatti-harakatini muhokama qiling. “Sen yolg‘onchisan” o‘rniga “Hozir rostini aytmading, buning oqibatini tuzatamiz” deng.
- Hurmatni o‘zingiz namuna qiling. Bola baqirmasligi kerak bo‘lsa, katta ham jahlda tanaffus qilishni o‘rgansin.
- Xavfsiz “yo‘q”ni mashq qiling. Nomaqbul teginish, sir saqlash talabi yoki xavfli taklifda kimga va qanday murojaat qilishini oldindan muhokama qiling.
Agar bolaning qarshiligi uzoq davom etsa, maktab, uyqu, do‘stlik yoki kundalik hayotiga jiddiy xalal bersa, muammoni “qaysarlik” deb yopib qo‘ymaslik kerak. Stress, oilaviy mojaro, o‘qishdagi qiyinchilik, rivojlanish xususiyati yoki hissiy muammo bo‘lishi mumkin. Pediatr yoki bolalar psixologi vaziyatni individual baholashga yordam beradi. Ushbu maqola umumiy ma’rifiy mazmunda bo‘lib, tashxis o‘rnini bosmaydi.
Xulosa
Bugun har bir buyruqqa so‘zsiz kiradigan bola ota-onaga qulay bo‘lishi mumkin. Ammo ertaga u tengdosh bosimi, zararli munosabat, firibgar yoki adolatsiz rahbar qarshisida ham savolsiz itoat qilmasligi kerak. Bolalikda kattaga hurmat bilan o‘z fikrini birga saqlashni o‘rganmagan odam voyaga yetgach bu ko‘nikmani qiyinroq o‘zlashtiradi.
Yaxshi tarbiya bolani sindirmaydi va uni oilaning markaziga ham aylantirmaydi. U mehr bilan aniq chegara, tinglash bilan mas’uliyat, tanlov bilan oqibatni birga olib boradi. Ota-onaning haqiqiy muvaffaqiyati bola doim “xo‘p” deyishida emas; bir kun kelib kattalar yonida bo‘lmasa ham to‘g‘ri va xavfsiz qaror qila olishidadir.
Mavzuga yaqin maqolalar: Bolalarni urib katta qilish mumkinmi?, Bolaga qo‘l ko‘tarish tarbiya emas va “Yo‘q” deyish va shaxsiy chegaralar.
Foydalanilgan manbalar:
- American Academy of Pediatrics — “What’s the Best Way to Discipline My Child?”
- American Academy of Pediatrics — “The Disobedient Child”
- UNICEF — Parenting of Adolescents: Programming Guidance
- UNICEF Europe and Central Asia — Parenting Adolescents regional study
- “Parental homework involvement and students’ mathematics achievement: a meta-analysis”
.png)
.png)