Ehtimolligi baland ishlarni o‘z holiga qo‘yib bering

Bir necha oy oldin qo‘shnimning o‘g‘li bilan gaplashib qoldim. Besh yashar, ammo besh daqiqa ham bir joyda tinch o‘tira olmaydi. Onasi uni bog‘chadan tashqari yana uchta to‘garakka olib boradi — ingliz tili, shaxmat, rivojlantiruvchi mashg‘ulotlar. Bola charchagan, ko‘zlarida uyqu, lekin ona xotirjam bo‘la olmaydi: "boshqalardan qolib ketmasin". Shu payt men o‘yga toldim: nahotki biz bu qadar band bo‘lib, aslida hech qachon muammo bo‘lmaydigan narsadan qo‘rqib yuramiz, o‘zimiz sezmagan holda haqiqiy muammoni chetlab o‘tayotgan bo‘lsak? Bu savol tasodifan tug‘ilmadi. Necha yildirki, o‘g‘il bolalarning ta'limdagi ahvoli haqida dunyo bo‘ylab ko‘plab kuzatuvlar to‘planib bormoqda, va ularning barchasi bir narsani ko‘rsatadi: bola erta yoshda qiynala boshlaydi — ammo ota-onalar buni ko‘pincha noto‘g‘ri tarafdan hal qilishga urinadi. Gap shundaki, biz farzand tarbiyasida asosiy kuchimizni "baribir hal bo‘ladigan" narsalarga sarflaymiz. Bola baribir gapirishni o‘rganadi, baribir yurishni o‘rganadi, baribir o‘qishni bilib oladi — bular vaqt masalasi, xolos. Lekin biz aynan shu narsalar ustida qattiq tashvishlanamiz, chunki ular ko‘zga ko‘rinadi, o‘lchanadi, boshqa oilalar bilan solishtirsa bo‘ladi. Kimningdir bolasi uch yoshda o‘qiy boshlagan bo‘lsa, biz ham o‘zimiznikini o‘shanga majburlaymiz. Shu bilan birga, natijasi darhol ko‘rinmaydigan, lekin uzoq muddatda hal qiluvchi bo‘lgan narsa — bolaning o‘z his-tuyg‘ularini boshqarishni, xatodan qo‘rqmaslikni, o‘zini tinch tutishni o‘rganishi — ko‘pincha e'tiborsiz qoladi. Chunki buni o‘lchab bo‘lmaydi, boshqa ona-otaga "mana, mening bolam qanaqa" deb ko‘rsatib bo‘lmaydi.

Bunga oddiy biologik sabab ham bor. O‘g‘il bolalarning miyasida o‘z-o‘zini nazorat qilish, diqqatni jamlash uchun mas'ul qism qizlarnikiga nisbatan kechroq shakllanadi. Shu bilan bir vaqtda bog‘cha va boshlang‘ich sinf dasturlari yildan-yilga qattiqlashib bormoqda — bolalardan erta yoshdanoq stolda uzoq o‘tirib, diqqatni jamlashni talab qiladi. Natijada, aslida hech qanday aybi yo‘q bola "yaramas", "beodob" degan yorliq bilan tanishadi. Ota-ona esa buni ko‘rib xavotirga tushadi, lekin muammoni yana noto‘g‘ri joydan — ko‘proq mashg‘ulot, ko‘proq nazorat orqali — hal qilishga urinadi. Holbuki bolaga kerak bo‘lgan narsa ko‘pincha shunchaki vaqt va sabr edi.
Shu bilan bog‘liq yana bir jihat bor: maktab bahosi ko‘pincha bilimni emas, xulq-atvorni o‘lchaydi. Standart testlarda o‘g‘il va qiz bolalarning bilim darajasi ko‘p farq qilmaydi. Lekin baho qo‘yilganda manzara boshqacha bo‘ladi, chunki baho intizomni, vaqtida topshirilgan uy vazifasini, sinfda o‘tirish tartibini ham hisobga oladi — bu esa aynan o‘g‘il bolalarga tabiatan qiyinroq keladigan jihatlar. Ota-ona esa pastroq bahoni ko‘rib "yetarli o‘qimayapti" deb xulosa chiqaradi, repetitor yollaydi, lekin bolaning ichki tartibga solish ko‘nikmasini shakllantirishga vaqt ajratmaydi. Raqamga qaraymiz, sababga qaramaymiz.
Yana shuni ham aytish kerakki, o‘g‘il bolalarning qobiliyati ko‘pincha ikki qutbga to‘planadi — ular ham eng yuqori, ham eng past natija ko‘rsatuvchilar orasida ko‘proq uchraydi, qizlarniki esa o‘rtacha darajada barqarorroq taqsimlanadi. Bizning maktab va oilaviy tarbiyamiz esa hamon "hammaga bir xil andoza" tamoyiliga tayanadi. Bola juda yorqin qobiliyatga ega bo‘lsa ham, o‘rtachaga moslashtiriladi; qiynalayotgan bo‘lsa ham, xuddi shu andozaga majburlanadi. Ikkala holatda ham bola o‘ziga xosligi bilan emas, moslashuvi bilan baholanadi.
Bu masalani "o‘zi tuzalib ketadi" deb qarash xato bo‘lardi. Erta yoshda ta'limda orqada qolgan bola katta hayotda ham qiyinchilikka duch kelish ehtimoli yuqori — mehnat bozorida barqaror o‘rin topishda, oila qurishda, hattoki ruhiy holatini saqlab qolishda. Bu masala "o‘z holiga qo‘yib yuborsa bo‘ladigan" toifadan emas, aksincha, aynan shu joyda ota-onaning aralashuvi hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Shu bilan birga, bir narsani aniq ajratish kerak: har bir yigitchaning universitetga bormasligi fojia emas. Ta'lim narxi oshgan, ko‘p diplomlar amaliy foyda bermay qolgan bir davrda, ba'zi yigitlar ongli ravishda boshqa yo‘lni — hunar, texnik kasb, tadbirkorlikni — tanlamoqda. Bu muvaffaqiyatsizlik emas, tanlov. Muammo faqat shunda paydo bo‘ladiki, bola tizim ichida qiynalib, o‘ziga ishonchini yo‘qotib, na diplom, na malaka, na yo‘nalish topa olmay qolganda yuzaga keladi.
Menimcha, asosiy masala shu: biz farzandimizga vaqt va e'tiborimizni qayerga sarflayapmiz? Baribir bo‘ladigan narsalarga — bolaning gapirishi, yurishi, o‘qishni o‘rganishi — ortiqcha bezovtalanib, haqiqatan ham bizning aralashuvimizni talab qiladigan narsalarga — hissiy barqarorlik, o‘z-o‘zini boshqarish, xatodan qo‘rqmaslik — yetarlicha vaqt ajratmayapmizmi? Ehtimolligi baland ishlarni o‘z holiga qo‘yib berish befarqlik emas. Aksincha, bu — ota-onalik kuchimizni to‘g‘ri joyga yo‘naltirish demakdir. Bola baribir o‘qishni o‘rganadi. Lekin o‘zini tushunishni, his-tuyg‘ularini boshqarishni, muvaffaqiyatsizlikdan qo‘rqmaslikni — bularni faqat biz yordam bersak o‘rganadi. Va aynan shu joyda biz ko‘pincha yo‘qmiz.