Ba’zi oilalar bir katta xiyonatdan emas, yillar davomida yig‘ilgan mayda ranjishlardan yemiriladi. Er-xotin bir uyda yashaydi, lekin bir-biriga aytadigan gaplari kamayadi. Suhbat faqat pul, bolalar, ro‘zg‘or va qarindoshlarning muammolari atrofida qoladi. Bir kuni ulardan biri: “Shu hayotdan ko‘ra ajrashganim yaxshimi?” deb o‘ylaydi.
Boshqa oilada esa bu savol shunchaki charchoqdan tug‘ilmagan bo‘ladi. Muntazam haqorat, tahdid, zo‘ravonlik, xiyonat yoki iqtisodiy nazorat mavjud. Bunday vaziyatda “sabr qil” degan maslahat yarashish emas, xavfni davom ettirishga chaqiriq bo‘lishi mumkin.
Asosiy javob shuki: ajrim har doim yechim emas, lekin oilani har qanday narx evaziga saqlash ham yechim emas. Nikohni farzand, odamlarning gapi yoki bir tomonning cheksiz sabri emas, ikki insonning xavfsiz va hurmatli munosabat qurishga tayyorligi saqlab qoladi.
Ajrim nimani hal qiladi, nimani hal qilmaydi?
Ajrim huquqiy va maishiy aloqaning shaklini o‘zgartiradi. Er-xotin alohida yashashi, umumiy moliya va uy masalalarini ajratishi mumkin. Agar munosabat tahdid, zo‘ravonlik yoki doimiy tahqirga aylangan bo‘lsa, jismoniy masofa xavfsizlik uchun muhim bo‘lishi mumkin.
Ammo ajrim insonning ichki muammolarini avtomatik hal qilmaydi. Jahlni boshqara olmaslik, rashk, bolalikdan qolgan og‘riqlar, muloqotdan qochish yoki mas’uliyatni boshqalarga yuklash odati nikoh guvohnomasi bekor bo‘lishi bilan yo‘qolmaydi. Ular keyingi munosabatga ham ko‘chishi mumkin.
Shuning uchun “ajralish kerakmi?” savolidan oldin yana bir savol turadi:
Muammo aynan shu nikohning ichidami yoki ikki inson o‘zi bilan olib yurgan hal qilinmagan muammolardami?
Ba’zan javob ikkalasi ham bo‘ladi.
Farzand oilani saqlab qolishi kerakmi?
Ko‘p ota-onalar “farzandlarim uchun chidab yuribman” deydi. Bu jumlada mas’uliyat ham, qo‘rquv ham bor. Ota-ona bolasini otasiz yoki onasiz qoldirishdan, uning ruhiyatiga zarar yetkazishdan xavotir oladi.
Lekin farzand er-xotin munosabatini ko‘tarib turadigan ustun bo‘lishi kerak emas. Bunday yuk bola uchun haddan tashqari og‘ir.
Ilmiy tadqiqotlarda ota-onalar o‘rtasidagi davomli, keskin va hal etilmaydigan nizolar bolalardagi hissiy va xulqiy qiyinchiliklar bilan bog‘lanadi. Avstraliyadagi 4 875 oilani qamrab olgan uzun muddatli tadqiqotda ota-onalar nizosiga muntazam yoki kuchayib boruvchi tarzda duch kelgan bolalarda hissiy-xulqiy qiyinchiliklar ko‘proq qayd etilgan. Bu bog‘liqlik ajrimning o‘zi emas, oiladagi nizoning og‘irligi va davomiyligi ham muhim ekanini ko‘rsatadi. Tadqiqotning PubMed sahifasi
Boshqa uzun muddatli kuzatuvlar ham bolalarning ota-onalar o‘rtasidagi nizoda o‘zini aybdor his qilishi yoki xavfsizligini yo‘qotishi ruhiy holatiga ta’sir qilishi mumkinligini ko‘rsatadi. Brock va Kochanska tadqiqoti
Bundan “ota-onasi tortishgan har bir bola zarar ko‘radi” yoki “ajrim bolaga foydali” degan xulosa chiqmaydi. Bolalar va oilalar bir xil emas. Tadqiqotlarning muhim qismi kuzatuv xarakterida bo‘lib, barcha sabablarni alohida ajratish qiyin.
Ammo bitta xulosa ancha ravshan: bola uchun faqat ota-onaning bir uyda turishi emas, o‘sha uydagi munosabat sifati ham muhim.
Farzand tarbiyasida qo‘rquv va sog‘lom chegaralar haqidagi tahlil.
Bir uyda yashash har doim “to‘liq oila” degani emas
Tasavvur qiling, o‘n yoshli bola har kecha ota-onasining tortishuvini eshitadi. Ertalab ular hech narsa bo‘lmagandek nonushta qiladi. Bolaga esa: “Biz sen uchun birga yashayapmiz”, deyishadi.
Kattalar bu gapni fidoyilik deb tushunishi mumkin. Bola esa boshqa xulosaga kelishi ehtimol:
“Ularning baxtsizligiga men sababman.”
U ota-onasini yarashtirishga urinishi, o‘z ehtiyojlarini yashirishi yoki uyda yangi janjal chiqmasligi uchun haddan tashqari “yaxshi bola” bo‘lishga harakat qilishi mumkin.
Farzand uchun birga qolish faqat ota-ona o‘z munosabatini yaxshilashga ham tayyor bo‘lsa ma’noli. Agar bola har kuni sovuq sukut, haqorat yoki urush ichida yashasa, nikohning tashqi shakli uning xavfsizligini kafolatlamaydi.
Xuddi shuningdek, ajrimdan keyin ham ota-onalar bir-birini bola orqali jazolasa, sobiq turmush o‘rtog‘ini yomonlasa yoki bolani xabarchiga aylantirsa, nizo davom etadi. Ajrimdan keyingi yuqori konflikt ham bolalardagi ruhiy qiyinchiliklar va tashlab ketilish qo‘rquvi bilan bog‘langan. O’Hara va hammualliflar tadqiqoti
Demak, farzandga beriladigan eng katta himoya ota-onaning nikoh holati emas, uni kattalar nizosidan imkon qadar chetda saqlashidir.
Odamlar gap-so‘zi oilani saqlaydimi?
“Mahalla nima deydi?”, “Qarindoshlar oldida uyat bo‘ladi”, “Ajrashgan ayolga qiyin”, “Bolalaringning kelajagini o‘yla” — bunday gaplar insonni qarorini yana bir bor o‘ylashga majbur qilishi mumkin.
Ba’zan yaqinlarning aralashuvi foydali bo‘ladi. Tajribali, xolis va ikkala tomonni ham eshita oladigan inson er-xotinning hissiyotdan tashqarida qarashiga yordam berishi mumkin. Oilaviy inqiroz paytida insonning yolg‘iz qolmasligi ham muhim.
Ammo odamlar gap-so‘zi nikohni ichidan tuzatmaydi. U faqat ajrimni kechiktirishi mumkin.
Tashqaridan “namunali” ko‘ringan oila ichkarida begonalashgan, qo‘rquvga to‘la yoki zo‘ravon bo‘lishi mumkin. Qarindoshlar to‘yda, mahallada yoki ijtimoiy tarmoqlarda ko‘rinadigan qismini biladi. Kechasi bir uyda nimalar bo‘layotganini esa o‘sha uyda yashayotganlar biladi.
Inson faqat uyat sababli nikohda qolsa, vaqt o‘tishi bilan sabr emas, alam yig‘ilishi mumkin. Bu alam turmush o‘rtog‘iga, farzandlarga yoki o‘ziga qarshi buriladi.
Sabr oilani qutqaradimi?
Sabr o‘z-o‘zidan na yaxshi, na yomon. Uning qiymati nimaga va nima maqsadda sabr qilinayotganiga bog‘liq.
Yangi turmush qurgan ikki insonning odatlari moslashishi uchun sabr kerak. Farzand tug‘ilgandan keyingi uyqusizlik, moliyaviy qiyinchilik, kasallik yoki vaqtinchalik ruhiy tushkunlik davrida ham er-xotin bir-biriga vaqt berishi mumkin.
Ammo bir tomon muntazam haqorat qilsa, xiyonatni davom ettirsa, zo‘ravonlik ishlatsa yoki butun mas’uliyatni ikkinchi tomonning “sabri”ga yuklasa, chidash munosabatni davolamaydi. U zararli tartibning davom etishiga xizmat qilishi mumkin.
Sog‘lom sabrning uchta belgisi bor:
muammo tan olinadi;
ikkala tomon ham o‘z hissasini ko‘radi;
vaqt o‘tishi bilan amaliy o‘zgarish kuzatiladi.
Agar faqat jabrlangan odam sabr qilsa, ikkinchi tomon esa xatti-harakatini o‘zgartirmasa, bu oilani saqlash emas. Bu muammoni muzlatib qo‘yishdir.
Oilani nima haqiqatan saqlab qolishi mumkin?
Oilani bitta omil saqlamaydi. Farzand, muhabbat, diniy e’tiqod, iqtisodiy bog‘liqlik yoki qarindoshlarning nasihati vaqtincha to‘xtatuvchi kuch bo‘lishi mumkin. Lekin munosabatni qayta tiklash uchun amaliy o‘zgarish kerak.
Muammoni aniq nomlash
“Sen o‘zgarding” yoki “bizning oilamiz buzildi” kabi umumiy jumlalar muammoni hal qilishga yordam bermaydi. Aniqroq gap kerak:
“Biz pul masalasida qaror qabul qilayotganda bir-birimizdan ma’lumot yashiryapmiz.”
Yoki:
“Janjal paytida sen meni haqorat qilasan, men esa bir necha kun gaplashmay qo‘yaman. Shu tartib munosabatimizni yemiryapti.”
Muammoni aniq nomlash aybdor topish emas, o‘zgarish nuqtasini topishdir.
Mas’uliyatni ikki tomonga bo‘lish
Munosabatni bir odam yolg‘iz tuzata olmaydi. U o‘z ovozini, munosabatini va chegaralarini o‘zgartirishi mumkin. Ammo ikkinchi tomonning halolligi, zo‘ravonlikdan voz kechishi yoki mas’uliyatini uning o‘rniga bajara olmaydi.
Nikohning davom etishi uchun ikki tomon ham “Sen nima qilasan?” bilan birga “Men nima qilaman?” degan savolga javob berishi kerak.
Hurmatli muloqotni tiklash
210 juftlikni nikohning dastlabki besh yili davomida kuzatgan tadqiqotda salbiy muloqot keyingi nikohdagi qoniqishning pasayishi bilan bog‘langan. Mualliflar muloqot faqat shaxsiy fazilat emas, vaqt davomida o‘zgaradigan munosabat jarayoni ekanini ko‘rsatadi. Ilmiy tadqiqot
Muloqot “ko‘proq gapirish” degani emas. Ba’zi juftliklar ko‘p gapiradi, ammo bir-birini eshitmaydi. Sog‘lom muloqotda haqorat o‘rniga muammo aytiladi, eski xatolar har safar qurolga aylantirilmaydi, sherikning gapi masxara qilinmaydi va tanaffus sukut bilan jazolash uchun emas, tinchlanish uchun olinadi.
Ishonchni so‘z bilan emas, xatti-harakat bilan tiklash
Xiyonat, yolg‘on yoki yashirin qarzdan keyin “endi takrorlamayman” deyish yetarli bo‘lmasligi mumkin. Ishonch vaqt, izchillik va tekshiriladigan o‘zgarish orqali qaytadi.
Xato qilgan tomon tez kechirilishni talab qilmasligi kerak. Jabrlangan tomon ham butun umr jazolashni munosabatning yangi shakliga aylantira olmaydi. Agar ular birga qolishni tanlasa, kechirish unutish emas, ishonch qayta qurilishi mumkinmi degan savol ustida ishlashdir.
Oilani qadriyat yoki qulay bahonaga aylantirish haqidagi tahlil.
Oilaviy maslahat yordam beradimi?
Juftliklar bilan ishlaydigan psixolog yoki oilaviy terapevt hukm chiqaruvchi hakam emas. Uning vazifasi kim haq ekanini aniqlashdan ko‘ra, munosabatdagi takrorlanuvchi zararli tartibni ko‘rsatish va yangi ko‘nikmalarni mashq qildirishdir.
2020-yilda e’lon qilingan ilmiy sharhda xulqiy va hissiyotga yo‘naltirilgan juftlik terapiyalaridan ko‘plab qiyinchilikdagi juftliklar foyda ko‘rishi qayd etilgan. Shu bilan birga, nazoratli tadqiqotlardagi natijalar kundalik amaliyotda har doim ham takrorlanmasligi, ta’sir vaqt o‘tishi bilan susayishi mumkinligi ko‘rsatilgan. Demak, terapiya kafolat emas, imkoniyatdir. Bradbury va Bodenmann sharhi
Yangi meta-tahlilda ham juftliklar uchun psixologik aralashuvlar nikohdagi zo‘riqishni kamaytirishi mumkinligi aniqlangan, biroq tadqiqotlar o‘rtasida sezilarli farqlar va nashr tarafkashligi ehtimoli qayd etilgan. Tizimli sharh va meta-tahlil
Maslahatning foydasi er-xotinning ikkalasi ham halol qatnashishi, o‘zgarishga tayyorligi va mutaxassisning malakasiga bog‘liq.
Zo‘ravonlik bor joyda “oilani saqlash” nimani anglatadi?
Jismoniy zo‘ravonlik, jinsiy majburlash, doimiy tahdid, ta’qib, pulni to‘liq nazorat qilish yoki insonni yaqinlaridan uzib qo‘yish oddiy “er-xotin janjali” emas.
Bunday vaziyatda muammoni ikki tomonning teng muloqot kamchiligi sifatida ko‘rsatish xavfli. Jabrlangan odam sherigining zo‘ravonligi uchun teng javobgar emas.
WHO intim sherik zo‘ravonligini jismoniy, jinsiy va hissiy zo‘ravonlikni qamrab oluvchi jiddiy sog‘liq va xavfsizlik muammosi sifatida ko‘rsatadi. Zo‘ravonlik bolalarga bevosita qaratilmasa ham, ular yashayotgan muhitga zarar yetkazishi mumkin. WHO ma’lumotnomasi
Agar inson o‘zini xavf ostida his qilsa, ajrim haqida bahslashishdan oldin xavfsizlik rejasini o‘ylashi va mahalliy malakali yordam xizmatiga murojaat qilishi kerak. Juftlik terapiyasi ham zo‘ravonlik mavjud vaziyatlarda har doim xavfsiz yoki mos bo‘lavermaydi; avval alohida xavf baholanishi zarur.
Bu maqola umumiy ma’rifiy maqsadda yozilgan. U individual huquqiy yoki psixologik maslahat o‘rnini bosmaydi.
Ikki xil oila, ikki xil qaror
Birinchi oilada er-xotin so‘nggi bir yil ichida uzoqlashgan. Ikkalasi ham ishlaydi, kichik farzandi bor, doimiy charchoq sababli suhbatlari janjalga aylanadi. Haqorat va zo‘ravonlik yo‘q. Ikkalasi ham muammoni tan oladi, uy vazifalarini qayta bo‘lishishga va mutaxassisga murojaat qilishga tayyor.
Bu oilada ajrimdan oldin munosabatni tiklash uchun real imkoniyat mavjud.
Ikkinchi oilada esa er xotinini muntazam haqorat qiladi, telefonini tekshiradi, pul bermaydi va bir necha marta urgan. Keyin uzr so‘raydi, ammo xatti-harakat takrorlanadi. Qarindoshlar ayolga “farzandlaring uchun sabr qil” deydi.
Bu yerda “yana ko‘proq suhbatlashinglar” degan maslahat yetarli emas. Asosiy masala nikohdagi qoniqish emas, xavfsizlikdir. Farzand uchun qolish haqidagi da’vat bolani ham zo‘ravon muhitda saqlab qolishi mumkin.
Bir xil “oila” so‘zi ostida mutlaqo boshqa vaziyatlar yashiringani uchun hammaga bitta javob berib bo‘lmaydi.
Ajrim oldidan o‘zingizga beriladigan savollar
Bu vaqtinchalik inqirozmi yoki yillar davomida takrorlanayotgan tartibmi?
Munosabatda jismoniy yoki ruhiy xavfsizlik bormi?
Ikkalamiz ham muammodagi o‘z hissamizni tan olyapmizmi?
Va’dalardan tashqari amaliy o‘zgarish kuzatildimi?
Farzandimiz bizning munosabatimizdan nimani o‘rganyapti?
Men sevgim sababli qolyapmanmi yoki faqat qo‘rquv va uyat sabablimi?
Malakali mutaxassis yordamidan foydalanib ko‘rdikmi?
Bir yil hech narsa o‘zgarmasa, shu hayotda qolishga rozimanmi?
Bu savollar tayyor hukm bermaydi. Ular qarorni hissiyotning eng yuqori nuqtasida emas, vaziyatni aniqroq ko‘rib qabul qilishga yordam beradi.
Farzandni qarorning hakamiga aylantirmang
Farzanddan “Onang bilan qolaymi yoki ketaymi?” deb so‘rash mumkin emas. Bola ota-onaning nikohi uchun javobgar emas va bunday tanlovga ruhiy jihatdan tayyor bo‘lmasligi mumkin.
Ajrim yuz bersa ham, ota-onalar bolaning oldida bir-birini kamsitmasligi, uni xabar tashuvchiga aylantirmasligi va mehrini sinamasligi kerak.
“Agar meni sevsang, otangnikiga bormaysan” yoki “Onang bizni tashlab ketdi”
kabi jumlalar bolaning ikki ota-onaga bo‘lgan mehrini aybga aylantiradi.
Ajrimdan keyingi tadqiqotlarda ham ota-onalar o‘rtasidagi konfliktning davom etishi bolalarning moslashuviga salbiy ta’sir qilishi mumkinligi ko‘rsatiladi. Shu sababli nikoh tugasa ham, ota-onalik hamkorligi imkon qadar saqlanishi kerak. Ajrimdan keyingi nizo bo‘yicha tadqiqot
Farzand kelajagi va ota-onalik mas’uliyati haqida o‘qing.
Oilani saqlab qoladigan narsa nima?
Oilani farzandning borligi o‘z-o‘zidan saqlamaydi. Odamlarning gap-so‘zi uni faqat tashqi ko‘rinishda ushlab turishi mumkin. Bir tomonning cheksiz sabri esa munosabat o‘rniga alamni saqlab qolishi ehtimol.
Oilani saqlab qolishi mumkin bo‘lgan asoslar:
ikki tomonning ixtiyoriy qarori;
jismoniy va ruhiy xavfsizlik;
muammoni inkor qilmaslik;
mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish;
hurmatli muloqot;
tekshiriladigan, izchil o‘zgarish;
zarur paytda professional yordam.
Xulosa
Ajrim ba’zan shoshilgan qaror, ba’zan esa uzoq vaqt kechiktirilgan zarurat bo‘lishi mumkin. Xuddi shuningdek, oilani saqlash ba’zan jasorat, ba’zan esa qo‘rquvning boshqa nomidir.
Asosiy mezon “odamlar nima deydi?” yoki “qancha yil yashadik?” emas. Savol shunday bo‘lishi kerak:
Bu munosabat ikki inson va ularning farzandlari uchun xavfsiz, hurmatli va tuzatilishi mumkin bo‘lgan munosabatmi?
Farzand oilani ko‘tarib turmasligi kerak. Sabr faqat bir tomonning jarohatiga aylanmasligi kerak. Odamlarning fikri esa insonning butun hayotidan qimmat bo‘lmasligi kerak.
Oilani nikoh guvohnomasi emas, undagi munosabat saqlaydi.
Foydalanilgan manbalar: Brock va Kochanska; O’Hara va hammualliflar; Australian population-based longitudinal study; Elam va hammualliflar; Clements va hammualliflar; Bradbury va Bodenmann; Joseph va hammualliflar; World Health Organization.
.png)
.png)