Ijtimoiy tarmoqlardagi “muvaffaqiyat” tasviri ruhiyatimizga qanday ta’sir qiladi?

Ijtimoiy tarmoq bizga boshqalarning butun hayotini emas, ko‘rsatishga arzigulik deb topilgan qismini beradi. Ruhiyatimizga bosim suratlarning chiroyliligidan emas, o‘sha saralangan lavhalarni o‘zimizning tartibsiz, qarzli, charchagan va hali yakunlanmagan hayotimiz bilan solishtirishdan boshlanadi.

Telefonni “besh daqiqaga” ochasiz. Kimdir yangi uy kalitini ushlab turibdi. Boshqa birov aeroportdan video qo‘ygan. Maktabdoshingiz biznesidagi navbatdagi yutuqni e’lon qilgan, notanish bir oila esa nonushtadan sayohatgacha uyg‘un va baxtli ko‘rinadi. Sizning oldingizda esa sovib qolgan choy, bitmagan vazifa va hali javob berilmagan xabarlar turibdi. Aql bu tasvirlar tanlab joylanganini biladi. Hissiyot esa tezroq hukm chiqaradi: “Boshqalar yashayapti, men esa ortda qolyapman”.

Bu maqolaning qisqa javobi shuki: ijtimoiy tarmoqlardagi “muvaffaqiyat” tasviri ayrim odamni ilhomlantirishi mumkin, ammo u doimiy yuqoriga taqqoslashga aylansa, yetarlilik hissi, hayotdan qoniqish va o‘ziga bahoni pasaytirishi mumkin. Bunda platformaning o‘zi bilan birga biz ko‘rayotgan kontent, undan foydalanish usuli va o‘sha paytdagi ruhiy holatimiz ham muhim.

Biz hayotni emas, uning tahrirlangan talqinini ko‘ramiz

Ijtimoiy tarmoqdagi profil ko‘pincha kundalik emas, taqdimotdir. Odamlar yutug‘ini, chiroyli kadrini va yaxshi xabarini ulashadi. Kredit to‘lovi, turmush o‘rtog‘i bilan kechagi tortishuv, loyihaning o‘n bir marta rad etilgani yoki kun bo‘yi hech narsaga qo‘l bormagani esa kamroq ko‘rinadi.

Bu joylangan yutuq yolg‘on degani emas. Uy ham, sayohat ham, yaxshi daromad ham haqiqiy bo‘lishi mumkin. Muammo haqiqiy voqea kontekstdan uzilganda paydo bo‘ladi. Tomoshabin natijani ko‘radi, lekin unga ketgan vaqtni, boshlang‘ich imkoniyatni, oilaviy ko‘makni, qarzni, tasodifni va yo‘ldagi muvaffaqiyatsizliklarni ko‘rmaydi. Besh yillik mehnat oltmish soniyali videoda “birdan erishilgan hayot”ga aylanadi.

Biz esa taqqoslashda ikki xil o‘lchovdan foydalanamiz: boshqalarga ularning eng yaxshi kadri bilan, o‘zimizga esa eng og‘ir kunimiz bilan baho beramiz. Bunday hisobda yutish qiyin.

Nega taqqoslashdan qochish bunchalik qiyin?

O‘zini boshqalar bilan solishtirish internetdan ancha eski. Taqqoslash guruhdagi o‘rnimizni bilish, nimani o‘rganish yoki nimadan ehtiyot bo‘lish kerakligini tushunishga yordam beradi. Muammo bu tabiiy mexanizmning bugungi miqyosida. Ilgari inson ko‘proq o‘z atrofi bilan solishtirgan bo‘lsa, endi bir necha daqiqada dunyoning turli joyidagi eng boy, eng chiroyli, eng unumdor va eng omadli odamlar bilan yuzlashadi.

Bunda oddiy, sokin hayot algoritm uchun har doim ham qiziqarli emas. E’tibor tortadigan natija ko‘proq ko‘riladi, ko‘p ko‘rilgan narsa esa bizga odatiydek tuyula boshlaydi. Har kuni yigirma besh yoshida katta biznes qurganlar chiqaversa, bunday natija kam uchrashi haqidagi tasavvur xiralashadi. O‘ttiz yoshda oddiy ish, ijaradagi uy va asta yig‘ilayotgan tajriba muvaffaqiyatsizlikdek sezilishi mumkin.

Yuqoriga taqqoslashning ikki yuzi

O‘zimizdan oldinda deb bilgan odamga qarash ba’zan foydali: “U qilgan bo‘lsa, men ham o‘rganishim mumkin”, deymiz. Bu taqqoslash yo‘l, bilim yoki aniq harakat ko‘rsatsa, ilhomga aylanishi mumkin. Ammo natija erishib bo‘lmas darajada uzoq ko‘rinsa yoki biz uni shaxsiy qadrimizga hukm sifatida qabul qilsak, ilhomning o‘rnini hasad, uyat va ojizlik egallaydi.

2026-yilda e’lon qilingan, 54 mustaqil namuna va 36 mingdan ortiq ishtirokchini qamrab olgan meta-tahlilda ijtimoiy tarmoqdagi yuqoriga taqqoslash ruhiy moslashuv qiyinchiliklari bilan o‘rtacha darajadagi bog‘liqlik ko‘rsatgan. Bu natija “taqqoslash albatta kasallik keltirib chiqaradi” degani emas: tadqiqotlarning katta qismi bog‘liqlikni o‘lchaydi, sabab-oqibatni to‘liq isbotlamaydi. Lekin turli yosh va madaniy guruhlarda qayta uchragan yo‘nalish e’tiborga arziydi.

“Muvaffaqiyat” lentasi ruhiyatda nimalarni o‘zgartiradi?

Yetarlilik mezoni sekin siljiydi

Insonning hayoti yomonlashmagan bo‘lishi mumkin, lekin uning “yaxshi hayot” haqidagi mezoni o‘zgaradi. Kecha barqaror ish va osoyishta oila qadrli edi. Bugun esa muvaffaqiyat faqat katta daromad, ideal tana, tez-tez sayohat va doimiy unumdorlik bilan o‘lchanayotgandek. Sharoit o‘sha-o‘sha qoladi, ammo standart yuqorilagani uchun qoniqish kamayadi.

Bu ayniqsa muvaffaqiyatni faqat ko‘rinadigan buyumlar orqali o‘lchaganda seziladi. Sog‘lom uyqu, ishonchli do‘st, halol mehnat, bir kasbda sekin o‘sish yoki oiladagi tinchlik yaxshi kadr bermasligi mumkin. Lekin ular inson hayotining sifatini ko‘pincha ko‘proq belgilaydi.

Jarayon ko‘rinmay, natija me’yorga aylanadi

Lentada ravon inglizcha gapirayotgan odam bor, ammo uning xato qilib o‘rgangan uch yili yo‘q. Ozgan tana bor, ammo sog‘liq sharoiti, murabbiy, vaqt va kundalik intizom ko‘rinmaydi. Tayyor kitob bor, lekin bekor qilingan boblar va rad javoblari yo‘q. Biz o‘zimizning birinchi qadamimizni birovning yigirmanchi qadamiga solishtiramiz.

Shu yerda mayda, ammo xavfli fikr tug‘iladi: “Menda buning uchun qobiliyat yo‘q”. Aslida ko‘pincha qobiliyat emas, ikki xil bosqich solishtirilgan bo‘ladi.

Hayotning o‘zi emas, uning qanday ko‘rinishi muhimlashadi

Ba’zan yaxshi voqea boshdan kechirilishidan oldin namoyish uchun tayyorlanadi. Sayohatda manzaraga qarashdan ko‘ra kadr, farzand bilan suhbatdan ko‘ra “yaxshi ota-ona” tasviri, kitob o‘qishdan ko‘ra stol ustidagi surat muhimlashadi. Voqeaning ichida yashash bilan uni tashqaridan kuzatish orasidagi masofa kattalashadi.

Bu faqat mashhur blogerlarga xos emas. Oddiy foydalanuvchi ham o‘z hayotining muharririga aylanadi. Qaysi lahza e’lon qilishga munosib, qaysi biri “yetarlicha chiroyli emas”ligini o‘ylayverish ichki tajribani tashqi tasdiqqa bog‘lab qo‘yishi mumkin.

Boshqalarning yutug‘i shaxsiy mag‘lubiyatdek tuyuladi

Do‘stning uy olgani sizdan nimanidir tortib olmaydi. Lekin taqqoslash kayfiyatida uning xushxabari “men hali ololmadim” degan xabarga aylanadi. Natijada inson chin dildan tabriklay olmayotganidan ham uyaladi. Bir hissiyot ikkinchisini chaqiradi: avval hasad, keyin o‘zini hasadgo‘y deb ayblash.

Hasadni axloqiy nuqson deb yopishdan ko‘ra, undan ma’lumot sifatida foydalanish foydaliroq. “Bu odamdagi aynan nima menga og‘riq berdi: pulmi, erkinlikmi, e’tirofmi yoki xavfsizlikmi?” degan savol ichki ehtiyojni aniqlashi mumkin.

Ilmiy dalillar bir yoqlama hukm bermaydi

Ijtimoiy tarmoq va ruhiy salomatlik o‘rtasidagi munosabat murakkab. 73 mustaqil namunani jamlagan 2024-yilgi meta-tahlil tarmoqdan foydalanish ko‘rsatkichlarining o‘zi subyektiv farovonlik bilan barqaror bog‘lanmaganini, o‘ziga baho va sezilgan ijtimoiy yordam esa farovonlikka kuchliroq aloqador ekanini ko‘rsatgan. Demak, faqat “necha soat?” degan savol yetarli emas.

Amerika Psixologiya Assotsiatsiyasi ham ijtimoiy tarmoqni o‘z-o‘zidan foydali yoki zararli deb bo‘lmasligini ta’kidlaydi. Ta’sir foydalanuvchining yoshi, ruhiy zaifligi, oilaviy muhiti, ko‘rayotgan kontenti va platformadagi faoliyatiga bog‘liq. AQSh bosh jarrohi idorasining yoshlar bo‘yicha tavsiyasi esa foydalar mavjudligini tan olgan holda, hozirgi dalillar ijtimoiy tarmoqlarni bolalar va o‘smirlar uchun yetarlicha xavfsiz deb xulosa qilishga imkon bermasligini bildiradi.

Shuning uchun “ijtimoiy tarmoq odamni tushkun qiladi” degan sodda jumla ilmiy ehtiyotkorlikka to‘g‘ri kelmaydi. To‘g‘riroq savol: qaysi odam, qanday holatda, qanday kontentni, nima maqsadda ko‘ryapti va undan keyin o‘zini qanday his qilyapti?

Bir lenta, ikki xil ta’sir

Malika ikki farzandi uxlagach, charchoqni unutish uchun telefonini ochadi. U kuzatadigan sahifalarda ozoda uy, tinch bolalar va doim o‘ziga qarashga ulguradigan onalar ko‘p. Malika ularning kadr ortidagi yordamini va og‘ir kunlarini bilmaydi. Yarim soatdan keyin dam olgan emas, o‘z uyidan va onaligidan norozi holda telefonni yopadi. Lenta unga yechim bermadi; faqat o‘zini o‘lchaydigan chizg‘ichni almashtirdi.

Sardor kasbiga oid sahifalarni kuzatadi. Bir mutaxassisning natijasini ko‘rganda, uning ish jarayoni va tavsiya qilgan manbalarini yozib oladi. Hashamatni tinimsiz namoyish qilib, o‘zini qadrsiz his qildiradigan sahifalarni yashirgan. Do‘stlari bilan esa faqat tomosha qilmaydi — xabar yozadi, uchrashadi, fikr almashadi. Platforma o‘sha, lekin foydalanish shakli va natija boshqa.

Bu ikki misolda muammo “irodasi kuchli” va “irodasi kuchsiz” odam farqi emas. Charchoq, yolg‘izlik va maqsadsiz varaqlash taqqoslash uchun qulay sharoit yaratadi. Ongli tanlov esa tarmoqni mutlaqo tark etmasdan uning ta’sirini o‘zgartiradi.

Tarmoqni butunlay tark etish yechimmi?

Ba’zi odam uchun vaqtinchalik tanaffus foydali bo‘lishi mumkin. Ammo “detoks” barcha muammoning tayyor davosi emas. Ijtimoiy tarmoqdan voz kechish bo‘yicha tajribalarni jamlagan meta-tahlillar farovonlik va hayotdan qoniqish natijalari bir xil emasligini ko‘rsatadi. Kimdir yengillik sezadi, boshqasida katta o‘zgarish bo‘lmaydi.

Agar taqqoslashning ichki mezoni o‘zgarmasa, telefon yopilgach ham u qarindosh, hamkasb yoki qo‘shni bilan davom etishi mumkin. Shu sababli maqsad faqat ilovani o‘chirish emas, muvaffaqiyat haqidagi shaxsiy ta’rifni qayta ko‘rib chiqishdir.

Ongli foydalanish uchun yetti amaliy qadam

1. Vaqtni emas, ta’sirni ham kuzating. Bir hafta davomida tarmoqdan chiqqach o‘zingizni bir so‘z bilan belgilang: xotirjam, ilhomlangan, tarang, hasadlangan yoki bo‘sh.
2. Lentani tahrir qiling. Sizni muntazam qadrsiz his qildiradigan, lekin amaliy foyda bermaydigan sahifani yashirish qo‘pollik emas.
3. Charchagan paytingizdagi odatni biling. Ruhiy quvvat pasayganda sayqallangan hayotlar og‘irroq ta’sir qilishi mumkin. Bunday vaqtda telefon o‘rniga qisqa yurish, dush yoki uyqu ko‘proq yordam beradi.
4. Natijani jarayonga tarjima qiling. Biror yutuqni ko‘rsangiz, “men ham shunaqa bo‘lishim kerak” emas, “buning qaysi kichik qadamini o‘rgansam bo‘ladi?” deb so‘rang.
5. Shaxsiy muvaffaqiyat mezonlarini yozing. Sog‘liq, halol daromad, oiladagi ishonch, kasbiy o‘sish yoki vaqt erkinligi — siz uchun muhim uch-besh o‘lchovni tanlang.
6. Tomoshani aloqaga aylantiring. Do‘stning suratini indamay ko‘rish o‘rniga hol so‘rang. Faol, mazmunli aloqa passiv kuzatishdan boshqa tajriba beradi.
7. Ekransiz hududlarni saqlang. Uyqudan oldingi vaqt, ovqatlanish yoki yaqin inson bilan suhbatni taqqoslash oqimidan himoya qiling.

Ota-onalar uchun alohida vazifa bor

Bolaga faqat “telefonni qo‘y” deyish media savodxonligini bermaydi. U bilan surat qanday tanlanishi, reklama, filtr, homiylik va algoritm haqida gaplashish kerak. “Bularning hammasi yolg‘on” deyish ham foydasiz: bola ko‘rib turgan muvaffaqiyat haqiqiy bo‘lishi mumkin. Yaxshiroq savol — “Bu kadrga kirmagan nimalar bo‘lishi mumkin?”

Ota-onaning o‘zi ham namuna. Farzandining bahosini boshqalarniki bilan solishtiradigan, dasturxon atrofida telefonni qo‘ymaydigan katta faqat og‘zaki nasihat bilan ko‘p narsani o‘zgartira olmaydi. Oilada yutuq bilan birga urinish, xato, dam olish va oddiy kunlar ham qadrlansa, tashqi vitrina ichki mezonni kamroq boshqaradi.

Agar ijtimoiy tarmoqdan keyingi tushkunlik, kuchli tashvish, uyqu buzilishi, tana qiyofasidan nafratlanish yoki kundalik ishga qiziqishning pasayishi muntazam davom etsa, psixolog yoki shifokor bilan maslahatlashish foydali bo‘lishi mumkin. Ushbu maqola umumiy ma’rifiy maqsadda yozilgan va tashxis o‘rnini bosmaydi.

Xulosa

Ijtimoiy tarmoqdagi chiroyli hayotning dushmani bo‘lish shart emas. Birovning yutug‘idan quvonish, o‘rganish va ilhom olish mumkin. Ammo biz o‘z hayotimizning ichki tomonini boshqalarning vitrinasiga solishtirsak, deyarli har safar o‘zimizga nisbatan adolatsiz bo‘lamiz.

Muvaffaqiyat avvalo ko‘rinadigan emas, yashashga arziydigan hayotdir. U ekranda olqish olmasligi mumkin, lekin sizning sog‘lig‘ingiz, munosabatlaringiz, mehnatingiz va ichki xotirjamligingizga mos bo‘lsa, qiymatini yo‘qotmaydi. Lentani butunlay jim qilish shart emas; uning ovozi o‘zingiz haqingizdagi hukmga aylanmasligini ta’minlash kerak.

Konseptual.uz’da yana o‘qing: Maqsadsizlik: inson yo‘lini yo‘qotganda nimadan boshlashi kerak?, Ortiqcha o‘ylash: yechim izlashmi yoki tashvishni ko‘paytirishmi? va “Yo‘q” deyish va shaxsiy chegaralar.

Foydalanilgan manbalar:

• American Psychological Association — Health advisory on social media use in adolescence
• U.S. Surgeon General — Social Media and Youth Mental Health
• Relationships between social networking sites use and subjective well-being: a meta-analysis
• “Looking up” linked to feeling down: a meta-analysis of online upward social comparison
• The effects of social media abstinence on affective well-being and life satisfaction: a systematic review and meta-analysis