Bir videoda ota qo‘lidagi xivchin bilan qiziga yuguradi. Boshqa videoda ona eri bilan janjaldan keyin ikki kichik farzandini urib, tasvirni turmush o‘rtog‘iga yuboradi. Bu lavhalarda manzil va odamlar boshqa-boshqa, ammo markazdagi bola bir xil holatda: u kattalar muammosining eng himoyasiz tomoniga aylangan.
Asosiy xulosa boshidanoq aniq: bolaga qo‘l ko‘tarish tarbiya emas. Jahl, moddiy tanglik, oilaviy mojaro yoki ota-onaning og‘ir bolaligi zo‘ravonlik qanday paydo bo‘lishini tushuntirishi mumkin, lekin uni oqlamaydi. Bolani himoya qilish uchun faqat aybdorni jazolash emas, portlashgacha olib keladigan oilaviy va ruhiy omillarni ham erta aniqlash zarur.
Ushbu maqola O‘zbekiston OAVlarida yoritilgan ayrim holatlarni tahlil qiladi, jismoniy jazoning bola hayotiga ta’sirini tushuntiradi, boshqa davlatlarning huquqiy yondashuvlarini taqqoslaydi va jahlini boshqara olmay qolishdan qo‘rqayotgan ota-onaga amaliy xavfsizlik rejasini taklif etadi.
Xabarlardagi bolalar bizga nimani ko‘rsatmoqda?
Bu mavzuda misol keltirishda ehtiyotkorlik muhim. Voyaga yetmagan bolaning ismi, yuzi yoki azobini yana bir bor tomoshaga aylantirish muammoni hal qilmaydi. Shu sabab quyidagi voqealarda bolalarning shaxsiy ma’lumotlarini takrorlamaymiz; faqat ommaviy axborot vositalari va rasmiy idoralar ma’lum qilgan holatlarga tayangan holda umumiy mexanizmni ko‘ramiz.
2023-yil aprelida Kun.uz Qashqadaryoning Koson tumanida voyaga yetmagan qiz ota-onasi tomonidan kaltaklangani aks etgan video tarqalganini yozdi. Xabarda Bosh prokuratura jinoyat ishi qo‘zg‘atilgani va bir shaxs ushlanganini bildirgani qayd etilgan. Videoni qarindosh tasvirga olib, ichki ishlar organiga xabar bergan. Bu tafsilot muhim: ba’zan zo‘ravonlikni to‘xtatadigan birinchi odam professional mutaxassis emas, befarq bo‘lmagan qarindosh yoki qo‘shni bo‘ladi.
2024-yil sentabridagi Kun.uz tahlilida esa oilaviy tanglikda bola turmush o‘rtoqlar o‘rtasidagi bosim vositasiga aylangan bir necha holat ko‘rib chiqilgan. Maqoladagi sud ishi bo‘yicha ona bolasiga kabel bilan tahdid qilgani uchun qiynash va zo‘rlik ishlatish bilan qo‘rqitish moddalarida aybli deb topilib, 2 yil 6 oy ozodlikni cheklash jazosini olgan. Materialda moliyaviy qiyinchilik, tashlab ketilganlik hissi, ruhiy zo‘riqish va er-xotin o‘rtasidagi mojaro tilga olinadi.
Daryo.uz 2023-yil iyulda Samarqandda ona eri bilan telefon orqali kelishmovchilikdan so‘ng ikki qizini urib, videoni eriga yuborgani haqida xabar berdi. 2024-yil iyulda esa Buxoroda shunga o‘xshash voqea yoritildi: xabarga ko‘ra, xorijda ishlayotgan er oiladan xabar olmagani va yetarli pul yubormagani sabab janjal yuzaga kelgan, ona esa ikki yosh qizini urib, tasvirni eriga jo‘natgan. Bolalar ombudsmani “ota-onalik maqomi bolaga zo‘ravonlik qilish huquqini bermaydi”, deya ta’kidlagan.
Ushbu holatlarda sud yoki tergov bergan aniq huquqiy baholar bir xil emas. Lekin umumiy chiziq ko‘rinib turibdi: kattalar o‘rtasidagi mojaro bola tanasiga ko‘chirilgan. Bola go‘yo boshqa odamga yuboriladigan “xabar”ga aylantirilgan. Bu tarbiya emas — kuchi yetmaydigan insonga og‘riq yetkazish orqali uchinchi shaxsga ta’sir o‘tkazishdir.
Nega ota-ona o‘z farzandiga zo‘ravonlik qiladi?
“Qanday qilib o‘z bolasiga qo‘l ko‘taradi?” degan savol tabiiy. Ammo faqat “bunday odam yomon” degan javob keyingi zo‘ravonlikning oldini olmaydi. Sababni tushunish aybni bolaga yuklash yoki zo‘ravonlik qilgan kattani oqlash uchun emas, xavfni ertaroq ko‘rish uchun kerak.
1. Zo‘ravonlik avloddan avlodga “tarbiya” nomi bilan o‘tadi
Bolaligida urilgan odam “meni ham urishgan, odam bo‘ldim” deb o‘ylashi mumkin. Aslida u boshqa usulni ko‘rmagan bo‘lishi ehtimol. Jahli chiqqanda miyasiga eng avval o‘zi boshdan kechirgan yo‘l keladi: baqirish, qo‘rqitish, urish. Bu taqdir emas. O‘rganilgan usulni anglash va yangisini mashq qilish mumkin.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ota-onaning o‘zi bolaligida jismoniy jazoga uchraganini oiladagi xavf omillaridan biri sifatida ko‘rsatadi. Shuningdek, tushkunlik va ruhiy salomatlik muammolari, spirtli ichimlik yoki giyohvand moddalarni suiiste’mol qilish ham xavfni oshirishi mumkin.
2. Uzoq stress odamning hissiy “tormozi”ni susaytiradi
Uyqusizlik, qarz, ishsizlik, uy-joy muammosi, tinimsiz mehnat, yolg‘iz qolgan ota yoki onaning yuklamasi va er-xotin nizosi bir-biriga qo‘shilganda inson tezroq portlaydi. Bu jarayonni O‘zbekistonda asabiylik sabablari haqidagi maqolamizda batafsil tahlil qilganmiz.
Lekin stress zo‘ravonlikning hukmi emas. Bir xil og‘ir sharoitda yashayotgan ko‘plab ota-onalar farzandiga qo‘l ko‘tarmaydi. Demak, sharoit xavfni oshirishi mumkin, ammo harakat uchun javobgarlik baribir kattada qoladi.
3. Bola er-xotin nizosining “vositasi”ga aylanadi
OAVlarda yoritilgan ayrim holatlarda ona yoki ota boshqa turmush o‘rtog‘iga alam qilish, uni qaytarish, qo‘rqitish yoki pul yuborishga majburlash uchun bolaga tajovuz qilgan. Bunda kattalar o‘rtasidagi g‘azab nishonini o‘zgartiradi: asl mojaro er yoki xotin bilan, jazo esa himoyasiz bolaga beriladi.
Ajrim, xiyonat yoki uzoq ayriliqning og‘riqli bo‘lishi tabiiy. Ammo bola hakam ham, qarzdor ham, xabar tashuvchi ham emas. Oilani birga ushlab turadigan va yemiradigan omillarni “Ajrim har doim yechimmi?” maqolasida ko‘rib chiqqanmiz.
4. Yoshga mos bo‘lmagan kutishlar
Ikki yoshli bola ovqatni to‘kadi. To‘rt yoshli bola hissiyotini boshqarolmay yig‘laydi. Yetti yoshli bola bir aytilgan topshiriqni unutishi mumkin. O‘smir esa mustaqillikka intiladi va qarshi fikr bildiradi. Katta odam bu rivojlanish xususiyatlarini “ataylab asabimga tegyapti” deb talqin qilsa, oddiy bolalik xatti-harakati itoatsizlik yoki hurmatsizlikdek ko‘rinadi.
5. Jazo bilan tarbiyani adashtirish
Urish bolaning xatti-harakatini o‘sha daqiqada to‘xtatishi mumkin. Chunki bola tushungani uchun emas, qo‘rqqani uchun jim bo‘ladi. Katta odam esa “ish berdi” degan xulosaga keladi. Shu tariqa qisqa muddatli itoat uzoq muddatli tarbiya bilan adashtiriladi.
“Bir shapaloqdan hech narsa bo‘lmaydi”mi?
WHO jismoniy jazo bo‘yicha tahlilida uning bolaning jismoniy va ruhiy salomatligiga zarar yetkazishi, vaqt o‘tishi bilan xulq muammolarini kuchaytirishi va ijobiy natija bermasligini qayd etadi. Har qanday jismoniy jazo kuchayib ketish xavfini o‘zida olib yuradi.
Bu yerda muhim farq bor: bog‘lamoqchi bo‘lgan elektr simiga yugurayotgan bolani xavfdan tortib olish — himoya. Xato qilgani uchun uning yuziga urish esa jazo. Birinchisining maqsadi tanani saqlash; ikkinchisining maqsadi og‘riq orqali itoat qildirish.
Urish bolaga uchta xavfli “dars” berishi mumkin: kuchli odam kuchsiz odamga og‘riq yetkazishi mumkin; muammo gap bilan emas, zo‘ravonlik bilan hal qilinadi; eng yaqin inson ham xavf manbai bo‘lishi mumkin. Jismoniy jazo va intizom o‘rtasidagi farq “Bolalarni urib katta qilish mumkinmi?” maqolasida ham tushuntirilgan.
O‘zbekistonda qonun bolani qanday himoya qiladi?
2024-yil 14-noyabrda qabul qilingan O‘RQ–996-sonli “Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish to‘g‘risida”gi qonun 2025-yil 15-maydan kuchga kirgan. Hukumat portalidagi rasmiy izohga ko‘ra, jismoniy, jinsiy va ruhiy zo‘ravonlik, g‘amxo‘rlik ko‘rsatmaslik, ekspluatatsiya va bulling taqiqlanadi hamda qonun bilan ta’qib qilinadi.
Zo‘ravonlikdan jabrlangan bolaga ichki ishlar organlari 30 kungacha himoya orderi berishi mumkin. Bolaning hayoti yoki sog‘lig‘iga bevosita tahdid bo‘lsa, uni ota-onasidan yoki qaramog‘idagi boshqa shaxsdan zudlik bilan olib qo‘yish chorasi ham nazarda tutilgan. Aniq jazo esa harakatning turi, takroriyligi, jarohat darajasi, tahdid va boshqa holatlarga qarab ma’muriy yoki jinoiy tartibda belgilanadi. Shu bois har bir voqea uchun bitta umumiy “falon yil” deyish huquqiy jihatdan noto‘g‘ri.
Agar bolaning hayoti yoki sog‘lig‘iga hozir xavf tug‘ilgan bo‘lsa, xavfsizlikni “oilaviy gap” deb kechiktirmaslik kerak: O‘zbekistonda ichki ishlar organlarining qisqa raqami — 102, tez tibbiy yordam — 103. Bola tan jarohati olgan bo‘lsa, xavfsiz joy va tibbiy ko‘rik birinchi o‘rinda turadi.
Boshqa davlatlarda ota-onaning urishi qanday baholanadi?
Davlatlarni faqat jazo muddati bilan solishtirish yetarli emas. Muhim savol — qonun bolani kattalar bilan teng jismoniy daxlsizlikka ega shaxs deb biladimi va zo‘ravonlik takrorlanishidan oldin oilaga qanday aralashadi?
Shvetsiya: “tarbiya” istisnosi yo‘q
Shvetsiya hukumatining rasmiy ma’lumotida bola jismoniy jazoga yoki boshqa tahqirlovchi muomalaga duchor etilishi mumkin emasligi aytiladi. Oiladagi jismoniy jazo Jinoyat kodeksidagi tajovuz sifatida baholanadi; takroriy zo‘ravon harakatlar esa shaxs daxlsizligini qo‘pol ravishda buzish tarkibiga kirishi mumkin. Ya’ni “men ota-onasiman” degan maqom urishni qonuniy qilib qo‘ymaydi.
Germaniya: bola zo‘ravonliksiz tarbiya olish huquqiga ega
Germaniya Fuqarolik kodeksining 1631-paragrafi bolaga zo‘ravonlik, jismoniy jazo, ruhiy jarohat va qadr-qimmatni kamsituvchi choralarsiz tarbiya olish huquqini beradi. Oddiy tan jarohati uchun Jinoyat kodeksining 223-paragrafida jarima yoki besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish nazarda tutilgan. Qaramog‘idagi bolani qiynash, shafqatsiz urish yoki yovuz niyat bilan qarovsizlik tufayli sog‘lig‘iga zarar yetkazish 225-paragraf bo‘yicha olti oydan o‘n yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanishi mumkin. Yakuniy jazo ishning aniq holatiga bog‘liq.
Shotlandiya: “oqilona jazolash” himoyasi bekor qilingan
Children (Equal Protection from Assault) (Scotland) Act 2019 ota-ona yoki tarbiyachi bolaning jismoniy jazolanishini “oqilona” deb oqlashi mumkin bo‘lgan eski huquqiy himoyani bekor qildi. Natijada bolaga qo‘l ko‘tarish holati boshqa shaxsga tajovuz kabi umumiy jinoyat qonuni doirasida ko‘riladi.
Bu mamlakatlardagi umumiy tamoyil bitta: bolaning tanasi ota-onaning mulki emas. Shu bilan birga, samarali tizim faqat qamoqdan iborat emas — xavfni baholash, bolani himoyalash, ota-onalik ko‘nikmalarini o‘rgatish, ruhiy yordam va oilani kuzatib borish ham muhim.
Jahl ustidagi ota yoki ona avvalo nima qilishi kerak?
Quyidagi reja zo‘ravonlik sodir bo‘lgandan keyin javobgarlikdan qochish usuli emas. Uning maqsadi jahl cho‘qqisida bola xavfsizligini saqlash.
Qo‘lingizdagi narsani darhol qo‘ying. Telefon, kamar, tayoq, idish yoki boshqa buyumni bolaning yonidan uzoqlashtiring. Bolani silkitmang — ayniqsa go‘dakni silkitish hayot uchun xavfli bo‘lishi mumkin.
Bolani xavfsiz joyda qoldirib, masofa oling. Yosh bola yolg‘iz qolishi xavfli bo‘lmasa, boshqa xonaga o‘ting. Aks holda ishonchli kattani chaqirib, bolani unga topshiring. “Hozir jahlim chiqdi, o‘zimni bosib qaytaman” deyish tashlab ketish emas, xavfsizlik tanaffusidir.
Tanani sekinlashtiring. Besh marta sekin nafas oling, yuzingizni sovuq suv bilan yuving, o‘tirib oling. Maqsad muammoni darhol hal qilish emas, tananing hujum holatidan chiqishiga vaqt berish.
Jahl paytida “tarbiya suhbati” o‘tkazmang. Baqirayotgan ota-ona ham, qo‘rqayotgan bola ham yangi ma’lumotni yaxshi qabul qilmaydi. Qoidani keyin, ikkala tomon tinchlanganda muhokama qiling.
Ishonchli odamga aniq gapiring. “Men bolamni urib yuborishdan qo‘rqyapman, hozir kelib tur” deb ayting. Vaziyatni yumshatib ko‘rsatish yordamni kechiktiradi.
Agar qo‘l ko‘tarilgan bo‘lsa, avval bolani tekshiring. Jarohat, boshga zarba, nafas olish qiyinlashishi, hushyorlik o‘zgarishi yoki kuchli og‘riq bo‘lsa, tibbiy yordamni kechiktirmang. “Iz qolmadi” xavf yo‘q degani emas.
Keyingi portlash uchun reja tuzing. Qaysi paytda jahl kuchayadi? Uyqusizlikmi, pul mojarosimi, bolaning yig‘isimi? Kimni chaqirasiz? Qayerga chiqib turasiz? Professional yordamni qachon olasiz? Reja tinch paytda yoziladi.
UNICEF tavsiya qiladigan ijobiy intizom urish o‘rniga aniq va yoshga mos kutishlarni belgilash, yaxshi xulqni payqash, bolaga tanlov berish va mantiqiy oqibatlarni xotirjam qo‘llashga asoslanadi. Masalan, devorga chizayotgan bolaga “hozir to‘xta, bo‘lmasa qalamlarni bir muddat olib qo‘yaman” deb oldindan tushuntirish va aytilgan oqibatni baqirmasdan amalga oshirish mumkin.
Zo‘ravonlikdan keyin “kechir” deyish yetadimi?
Uzr muhim, ammo o‘zgarishsiz uzr bolaga yana qo‘rqish uchun tayyorgarlik bo‘lib qoladi. Ota-ona sodir bo‘lgan ishni bolaning zimmasiga yuklamasdan tan olishi kerak: “Men seni urdim. Bu noto‘g‘ri edi. Sen bunga sababchi emassan.” “Sen meni jahl qildirding” yoki “gapimga kirganingda urmasdim” degan jumlalar esa javobgarlikni yana bolaga qaytaradi.
Keyingi qadam — xavfsizlikni tiklash: tibbiy ko‘rik zarurmi, bola kim bilan o‘zini xavfsiz his qiladi, zo‘ravonlik qilgan katta vaqtincha masofa saqlashi kerakmi, mutaxassis yordami zarurmi? Bola darhol quchoqlashni yoki gaplashishni istamasligi mumkin. Uning chegarasini hurmat qilish ham uzrning bir qismidir.
Bolani e’zozlash nimani anglatadi?
Bolani e’zozlash — uni doim haq deb bilish yoki har qanday istagini bajarish emas. Bu uning kichik bo‘lsa ham alohida inson ekanini tan olishdir. Unga qoida kerak, lekin tahqir emas; chegara kerak, lekin qo‘rquv emas; mas’uliyat kerak, lekin og‘riq orqali itoat emas.
Farzand ota-onaning obro‘sini ko‘taradigan loyiha ham, amalga oshmagan orzularining davomchisi ham emas. U bugunning o‘zida qadrli. Bola yaxshi baho olgani, jim turgani yoki kattalarga yoqqani uchun emas, inson bo‘lgani uchun hurmatga loyiq.
E’zozlash kundalik mayda harakatlarda ko‘rinadi: bolani gapini bo‘lmay eshitish, tanasiga ruxsatsiz tajovuz qilmaslik, boshqalar oldida kamsitmaslik, xato qilganida shaxsini emas xatti-harakatini muhokama qilish, “yo‘q” degan javobining sababini tinglash va kattalarning o‘zi xato qilganda uzr so‘rash.
Xulosa: bola kattalarning jahli uchun tovon to‘lamasligi kerak
Kun.uz va Daryo.uz’da yoritilgan voqealar alohida oilalarda sodir bo‘lgan, ammo ularni bog‘laydigan xavfli tasavvur bor: go‘yo ota-onaning alamini, charchog‘ini yoki tarbiya haqidagi qarashini bola tanasi ko‘tarishi kerak. Ko‘tarmasligi kerak.
Qonun zo‘ravonlikka chegarani tashqaridan qo‘yadi. Mehrli va mas’uliyatli ota-onalik esa shu chegarani ichkarida yaratadi: “Jahlim chiqishi mumkin, lekin qo‘lim ko‘tarilmaydi. Muammom bo‘lishi mumkin, lekin bolam uning nishoni bo‘lmaydi.”
Bolani e’zozlash uning har bir istagiga “ha” deyish emas. Eng avvalo, uning tanasi, ruhiyati va qadr-qimmati kattalarning jahli tegmaydigan hudud ekanini tan olishdir.
Muhim eslatma: maqola umumiy ma’rifiy maqsadda yozilgan va individual huquqiy yoki tibbiy maslahat o‘rnini bosmaydi. Bola hozir xavf ostida bo‘lsa, xavfsiz joyni ta’minlang va 102 yoki 103 orqali tezkor yordamga murojaat qiling.
Foydalanilgan manbalar: Kun.uz — Qashqadaryoda voyaga yetmagan qiz ota-onasi tomonidan kaltaklangani haqidagi xabar; Kun.uz — oilaviy tanglik va kaltaklanayotgan bola haqidagi tahlil; Daryo.uz — Samarqand va Buxorodagi ikki holat; WHO — Corporal punishment of children and health; UNICEF — How to discipline your child the smart and healthy way; O‘zbekiston Hukumat portali — zo‘ravonlikdan jabrlangan bolalarga himoya orderi; Shvetsiya hukumati — bolalar va jismoniy jazo; Germaniya Fuqarolik va Jinoyat kodekslari; Shotlandiya Children (Equal Protection from Assault) Act 2019.
.png)
.png)