Maqsadsizlik chorrahasida yo‘l izlayotgan inson tasvirlangan konseptual kollaj

Maqsadsizlik ko‘pincha dangasalik deb talqin qilinadi: odam nima qilishini bilmaydi, ishni cho‘zadi, kunlar bir-biriga o‘xshab ketadi. Tashqaridan qaraganda unda imkon ham, vaqt ham bordek. Ichkarida esa “Nega buni qilyapman?” degan savol javobsiz qoladi.

Qisqa javob shuki: maqsadsizlik har doim maqsad yo‘qligidan kelib chiqmaydi. Ba’zan maqsadlar o‘zimizniki emas, ba’zan ular haddan tashqari katta va mavhum, ba’zan esa charchoq kelajakni tasavvur qilish qobiliyatimizni toraytiradi. Bunday vaziyatdan chiqish uchun “hayotdagi yagona buyuk vazifamni topishim kerak” deb o‘zimizni siqishdan ko‘ra, qadriyat va kundalik harakat o‘rtasidagi aloqani tiklash foydaliroq.

Bu maqola maqsadsizlikni tashxis sifatida emas, insonning yo‘nalish hissi susaygan holat sifatida tahlil qiladi. U umumiy ma’rifiy mazmunda bo‘lib, ruhiy salomatlik bo‘yicha shaxsiy tashxis yoki davolash o‘rnini bosmaydi.

Maqsad bilan reja bir narsa emas

“Uy olaman”, “chet tilini o‘rganaman”, “yaxshi ish topaman” — bular maqsad bo‘lishi mumkin. Ammo ularning ortida qanday hayot qurmoqchi ekanimiz haqidagi tushuncha bo‘lmasa, maqsad bajariladigan topshiriqqa aylanadi. Topshiriq tugagach esa bo‘shliq yana qaytadi.

Qadriyat esa manzil emas, yo‘nalishdir. Masalan, “farzandim bilan ishonchli munosabat qurish”, “o‘z kasbimda foydali bo‘lish”, “sog‘lig‘imga mas’uliyat bilan qarash” bir kunda bajarib bo‘ladigan bandlar emas. Ular bugungi qarorni ertangi qaror bilan bog‘laydigan mezondir. Maqsad qadriyatga xizmat qilsa, uning ma’nosi kuchayadi; faqat boshqalarning ko‘ziga yaxshi ko‘rinish uchun tanlansa, motivatsiya tez so‘nishi mumkin.

Psixologlar Richard Ryan va Edward Deci ishlab chiqqan o‘zini o‘zi belgilash nazariyasida inson farovonligi va ichki motivatsiya uch ehtiyoj bilan bog‘lanadi: tanlov va ixtiyor hissi, biror ishni uddalay olish hissi hamda boshqalar bilan aloqadorlik. Bu nazariya har bir odamga tayyor “hayot maqsadi” bermaydi. Lekin nega faqat bosim, taqqoslash yoki obro‘ uchun qo‘yilgan maqsadlar ko‘pincha ichdan quvvat bermasligini tushuntiradi.

Maqsadsizlik qayerdan paydo bo‘ladi?

Qarzga olingan orzular

Mahallada tengdoshlar uy oldi, ijtimoiy tarmoqdagi tanish yangi lavozimga o‘tdi, qarindoshlar esa “endi sen ham...” deb turibdi. Shunda odam o‘z istagini emas, atrofning navbatdagi talabini maqsad qilib olishi oson. U maqsadga erishishi ham mumkin, ammo nega xursand bo‘lmayotganini tushunmaydi.

Masalan, 28 yoshli mutaxassis bankdagi barqaror ishini qadrlaydi, lekin unda ijodiy faoliyatga ham kuchli qiziqish bor. U “hamma rahbar bo‘lishga intilyapti” degan mezon bilan lavozim ortidan yuguradi. Kun tartibi to‘ladi, ichki yo‘nalish esa xiralashadi. Muammo mehnatsevarlik yetishmasligida emas — tanlangan yo‘l bilan shaxsiy qadriyat o‘rtasidagi uzilishda.

Maqsadning haddan tashqari kattaligi

“Hayotimni butunlay o‘zgartiraman” degan niyat ruhlantiradi, lekin ertalab soat to‘qqizda aynan nima qilish kerakligini aytmaydi. Miya oldida o‘lchovsiz vazifa turganda, boshlash qiyinlashadi. Bu holat boshlangan ishni chala qoldirish muammosiga ham ulanadi: noaniq va ulkan vazifa oldida kichik kechikishlar odatga aylanishi mumkin.

“Kitob yozaman” o‘rniga “seshanba va payshanba kuni soat 20:30 da 25 daqiqa qoralama yozaman” deyish orzuni kichraytirmaydi. Aksincha, uni bajariladigan xatti-harakatga aylantiradi. “Agar — unda” shaklidagi aniq rejalar maqsadga erishishni yaxshilashi mumkinligi bo‘yicha tadqiqotlar mavjud; ta’sir odatda mo‘jizaviy emas, ammo izchil va amaliy ahamiyatga ega.

Charchoqni ma’naviy bo‘shliq deb adashtirish

Uyqu yetishmasa, ish va ro‘zg‘or talablari uzluksiz bo‘lsa, odam uzoq istiqbolni emas, bugungi kunni omon tugatishni o‘ylaydi. Bunday paytda “Menda orzu qolmadi” degan xulosa chiqarish oson. Aslida organizm va diqqat resurslari kamaygan bo‘lishi mumkin. tez-tez asabiylashish va charchoq haqidagi tahlilda ham uyqu, bosim va kundalik zo‘riqishning bir-birini kuchaytirishi ko‘rsatilgan.

Ikkinchi hayotiy vaziyatni olaylik. Ikki farzandning onasi kun bo‘yi ishda, kechqurun uy yumushlari bilan band. U ilgari o‘qishni va yangi kasb o‘rganishni yaxshi ko‘rgan, hozir esa “men hech narsani istamayman” deydi. Unga darhol ulkan maqsadlar ro‘yxatini tuzdirish yana bir yuk bo‘lishi mumkin. Avval uyqu, vazifalarni bo‘lishish va haftada bir necha soat shaxsiy vaqt masalasini ko‘rish mantiqiyroq. Ba’zan yo‘nalish energiya qaytgach ko‘rina boshlaydi.

Yo‘qotish va o‘tish davri

O‘qishni tugatish, ishni almashtirish, farzandlarning ulg‘ayishi, ajrim yoki yaqin insonni yo‘qotish avvalgi rol va tartibni buzadi. Kecha aniq bo‘lgan “men kimman?” savoli bugun ochiq qoladi. Bunday davrni faqat muvaffaqiyatsizlik deb ko‘rish shoshqaloqlikdir. Eski maqsad endi mos kelmayotganini tan olish — yangi yo‘nalishning boshlanishi ham bo‘lishi mumkin.

“Avval ilhom kelsin” degan tuzoq

Keng tarqalgan qarashlardan biri — avval kuchli motivatsiya tug‘iladi, keyin harakat boshlanadi. Hayotda buning aksi ham ko‘p uchraydi: kichik harakat aniqlik va ishonchni paydo qiladi. Biror sohani sinab ko‘rmasdan turib, u bizniki yoki bizniki emasligini faqat fikrlash orqali bilish qiyin.

Shu sabab maqsadni “topiladigan sir” emas, tekshiriladigan taxmin sifatida ko‘rish mumkin. “Men odamlarga ta’lim berishni yoqtiramanmi?” degan savolga bir oy ko‘ngilli dars o‘tash “butun umrimni shu kasbga bag‘ishlaymanmi?” degan uzoq mulohazadan ko‘proq ma’lumot beradi. jismoniy harakatning miya va kayfiyatga ta’siri kabi, mazmunli faoliyat ham fikrni faqat ichkarida aylantirib yurishdan tashqariga olib chiqadi.

Maqsad faqat kasb yoki katta yutuq emas

Jamiyatda “maqsadli odam” deyilganda ko‘pincha daromadi oshayotgan, biznes qurgan yoki katta loyihaga bosh bo‘lgan inson tasavvur qilinadi. Bu juda tor mezon. Qarigan ota-onaga g‘amxo‘rlik qilish, farzand bilan xavfsiz munosabat qurish, mahalladagi ikki bolaga matematika o‘rgatish yoki kasbni vijdonan bajarish ham yo‘nalish manbai bo‘lishi mumkin.

Maqsadning kattaligi uning qanchalik ommaga ko‘rinishi bilan o‘lchanmaydi. Muhimi, u insonning qadriyatlariga mos kelishi, kundalik tanlovlariga ta’sir qilishi va o‘zidan tashqaridagi hayot bilan aloqani kuchaytirishidir. oilani barcha narsadan ustun qo‘yish haqidagi savolda ham qadriyat bilan undan bahona sifatida foydalanish o‘rtasidagi farq muhim edi: maqsad bizni hayotga yaqinlashtirishi kerak, undan yashirishga emas.

Ilm nima deydi — va nimani demaydi?

Hayotda maqsad hissi va salomatlik o‘rtasidagi bog‘liqlik ko‘plab tadqiqotlarda kuzatilgan. Masalan, AQShdagi 50 yoshdan katta 6 985 ishtirokchini kuzatgan kohort tadqiqotida maqsad hissi pastroq bo‘lgan guruhda kuzatuv davridagi umumiy o‘lim xavfi yuqoriroq bo‘lgan. Bu muhim kuzatuv, ammo u “maqsadning o‘zi umrni uzaytiradi” degan sababiy hukmga yetarli emas. Sog‘liq, ijtimoiy aloqalar va iqtisodiy sharoit kabi omillar maqsad hissiga ham, natijalarga ham ta’sir qilishi mumkin.

Shuningdek, maqsadsizlikning o‘zi tibbiy tashxis emas. Ammo qiziqish va zavqning uzoq vaqt yo‘qolishi, kuchsizlik, uyqu yoki ishtaha o‘zgarishi, umidsizlik va kundalik faoliyatning buzilishi depressiya belgilari qatorida uchrashi mumkin. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti depressiyani odatiy kayfiyat o‘zgarishidan farqlash va alomatlar davomli bo‘lsa yordam so‘rash muhimligini ta’kidlaydi. Agar o‘zingizga zarar yetkazish fikri paydo bo‘lsa, buni yolg‘iz ko‘tarmasdan zudlik bilan yaqin inson, mahalliy shoshilinch xizmat yoki malakali mutaxassisga murojaat qilish kerak.

Maqsadsizlikdan chiqish uchun amaliy yo‘l

  1. Avval holatingizni nomlang. “Menda maqsad yo‘q” deyishdan oldin nimasi yetishmayotganini ajrating: kuchmi, tanlovmi, ma’nomi, aloqa yoki aniq reja? To‘g‘ri nomlangan muammo aniqroq yechimga olib boradi.
  2. Qadriyatlarni kuzating. “Men uchun nima muhim?” degan savol og‘ir tuyulsa, “Qaysi adolatsizlik meni bezovta qiladi?”, “Kimga havas qilaman va aynan nimasi uchun?”, “Qaysi ishni qilgach o‘zimni hurmat qilaman?” deb so‘rang. Javoblar tayyor shior emas, yo‘nalish beradi.
  3. 90 kunlik tajriba tanlang. Bir umrga qaror qilmang. Uch oy davomida bir yo‘nalishni sinang: kurs, ko‘ngillilik, kichik loyiha yoki muntazam mashq. Muddat oxirida “yoqdi–yoqmadi” emas, energiya, qiziqish, foyda va davom ettirish imkonini baholang.
  4. Keyingi qadamni ko‘rinadigan qiling. “Sport qilaman” o‘rniga “dushanba, chorshanba va juma kuni nonushtadan keyin 20 daqiqa yuraman” deb yozing. Vaqt va vaziyat bilan bog‘langan reja boshlashdagi noaniqlikni kamaytiradi.
  5. Haftalik “energiya hisobi”ni yuriting. Bir hafta davomida qaysi mashg‘ulot kuch bergani, qaysisi holdan toydirgani va qaysisi befarq qoldirganini qayd eting. Maqsad faqat fikrdan emas, tajribangizdagi takroriy signallardan ham shakllanadi.
  6. Boshqa odam bilan aloqani qo‘shing. Rejani ishonchli inson bilan bo‘lishing, birga ishlang yoki o‘rganayotgan narsangiz bilan kimningdir muammosini yengillashtiring. Aloqadorlik maqsadni quruq shaxsiy loyiha bo‘lib qolishdan saqlaydi.
  7. Uzoq davom etgan befarqlikni e’tiborsiz qoldirmang. Qiziqish yo‘qolishi, umidsizlik yoki kundalik vazifalarni bajarish qiyinligi ikki hafta va undan ko‘proq davom etsa, shifokor yoki ruhiy salomatlik mutaxassisi bilan gaplashish oqilona qadamdir.

Xulosa: yo‘l yurish davomida ko‘rinadi

Maqsadsizlik — insonning buzilganini bildiradigan hukm emas. U eskirgan yo‘nalish, qarzga olingan orzu, charchoq yoki hayotdagi o‘tish davrining belgisi bo‘lishi mumkin. Undan chiqish ko‘pincha bitta buyuk javobni topishdan emas, o‘z qadriyatini anglash, kuchini tiklash va kichik, tekshiriladigan qadamni tanlashdan boshlanadi.

Ba’zan maqsad oldindan yoritilgan uzoq manzilga o‘xshamaydi. U keyingi bir necha qadamni ko‘rsatadigan yo‘ldir. Odam yura boshlagach, ufq ham asta-sekin aniqlashadi.

Foydalanilgan manbalar